गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्। भ्रातु: पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ।। २.९९.
भरत जात असताना, त्याने तपस्व्यांच्या वसाहतीमध्ये असलेली आपल्या भावाची पर्णकुटी आणि आश्रम पाहिला.
शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा। काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ।। २.९९.
त्या झोपडीसमोर भरताने फोडलेली लाकूड आणि गोळा केलेली फुलांची राशी पाहिली.
सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुष:। कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरै: क्वचित् क्वचित् ।। २.९९.
राम आणि लक्ष्मण यांच्या येण्याने, झाडांवर टाकलेली कुशाची वस्त्रं पाहून त्यांची ओळख पटली.
ददर्श च वने तस्मिन् महत: सञ्चयान् कृतान्। मृगाणां महिषाणां च कऺरीषै: शीतकारणात् ।। २.९९.
त्या जंगलात त्याने हरणं आणि महिष यांच्या कातड्यांचे थंडीत उब मिळवण्यासाठी केलेले मोठे साठे पाहिले.
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा। शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वश: ।। २.९९.
तो तेजस्वी आणि बलवान भरत जात असताना, त्याने आत्मविश्वासाने शत्रुघ्न आणि सर्व मंत्र्यांशी बोलला.
मन्ये प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्। नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमित: ।। २.९९.
'माझ्या मते आपण त्या ठिकाणी पोहोचलो आहोत, जिथ्याचं भरद्वाज ऋषींनी सांगितलं होतं; कारण मला वाटतं मंदाकिनी नदी फार दूर नाही.'
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्। अभिज्ञानकृत: पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ।। २.९९.
'ही झाडावर उंच बांधलेली वल्कलं लक्ष्मणानेच रस्ता ओळखण्यासाठी बांधली असावीत, कारण त्याला वेगळ्या वेळी प्रवास करायचा होता.'
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्। शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ।। २.९९.
'इथे, या डोंगराच्या कडेला, मोठ्या दातांचे आणि वेगवान हत्ती एकमेकांशी गर्जना करत फिरल्याचे ठसे दिसतात.'
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा: सततं वने। तस्यासौ दृश्यते धूम: सङ्कुल: कृष्णवर्त्मन: ।। २.९९.
ज्या ठिकाणी वनात नेहमीच तपस्वी यज्ञ करतात, तिथेच काळ्या धुराचा गडद लोट दिसतो आहे.
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम्। आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ।। २.९९.
इथे मला मोठ्या आनंदाने वडिलांच्या संस्कारांचे पालन करणारा, महर्षीसारखा, श्रेष्ठ पुरुष राम दिसणार आहे.
अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघव:। मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ।। २.९९.
थोड्या वेळाने राम चित्रकूटावर पोहोचला आणि मंदाकिनी नदीवर गेला; तेव्हा त्याने त्या लोकांना असे सांगितले.
जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रत:। जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ।। २.९९.
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राजा वीरासनावर बसला आहे, एकटा जंगलात गेला आहे—माझ्या या जन्माचे आणि आयुष्याचे काय अर्थ!
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युति:। सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघव: ।। २.९९.
माझ्यामुळेच तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली राम, सर्व सुखांचा त्याग करून, वनात राहतो आहे.
इति लोकसमाक्रुष्ट: पादेष्वद्य प्रसादयन्। रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ।। २.९९.
जगाने दोष दिला म्हणून, आज मी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या पायांवर पडून त्यांची क्षमा मागणार आहे.
एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मज:। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ।। २.९९.
अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, दशरथपुत्राने त्या वनात एक मोठी, पवित्र आणि सुंदर पर्णकुटी पाहिली.
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ।। २.९९.
ती पर्णकुटी साल, ताड आणि अश्वकर्ण यांच्या पानांनी झाकलेली, मऊ कुशांनी अंथरलेली, आणि यज्ञाच्या वेदीसारखी रुंद होती.
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनै:। रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारै: शोभितां शत्रुबाधकै: ।। २.९९.
इंद्राच्या वज्रासारख्या, मजबूत आणि सोन्याच्या कडांनी मढवलेल्या धनुष्यांनी, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या शस्त्रांनी ती झळकत होती.
अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतै: शरै:। शोभितां दीप्तवदनै: सर्प्पैर्भोगवतीमिव ।। २.९९.
सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी, भयानक बाणांनी, तुणीरात ठेवलेल्या, सर्पांसारख्या टोकदार बाणांनी, ती पर्णकुटी नागांच्या गुहेसारखी भासत होती.
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ।। २.९९.
मोठ्या चांदीच्या वस्त्रांनी, तलवारींनी आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजवलेल्या ढालींनी ती पर्णकुटी उजळून निघाली होती.
गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रै: काञ्चनभूषितै:। अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगै: सिंहगुहामिव ।। २.९९.
गोधड्यांच्या कातड्याच्या रंगीबेरंगी हातमोज्यांनी, सोन्याच्या अलंकारांनी आणि पराक्रमी शत्रूंच्या समूहांनी वेढलेली, ती पर्णकुटी जणू काही सिंहाच्या गुहेसारखी वाटत होती.
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ।। २.९९.
रामाच्या निवासात, पूर्व आणि उत्तर दिशेकडे तोंड असलेली, विस्तीर्ण आणि तेजस्वी अग्नीने उजळलेली, पवित्र अशी वेदी भरताने तिथे पाहिली.
निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्। उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ।। २.९९.
भरताने थोडा वेळ पाहिल्यावर, आपल्या मोठ्या भावाला, जटाजूट धारण केलेल्या रामाला, झोपडीत बसलेला पाहिला.
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम् ।। २.९९.
काळ्या मृगचर्म आणि झाडाच्या सालीची वस्त्रे घातलेला, सर्व बाजूंनी तेजाने उजळणारा राम, अग्नीप्रमाणे तिथे बसलेला दिसला.
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ।। २.९९.
सिंहासारखे खांदे, बलदंड बाहू, कमळासारखी डोळे, समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीचा धर्मनिष्ठ स्वामी असा राम त्याला दिसला.
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ।। २.९९.
मजबूत बाहू असलेला राम, जणू काही शाश्वत ब्रह्मा, सिता आणि लक्ष्मणासोबत, कुशांच्या अंथरुणावर बसलेला दिसला.
तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत:। अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत: ।। २.९९.
रामाला पाहून, तेजस्वी भरत, दुःख आणि शोकाने भरून, धावून गेला—तो धर्मनिष्ठ, कैकेयीचा पुत्र होता.
दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ।। २.९९.
त्याला पाहताच, दुःखाने गलबलून, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि आवाज दाटून आला. धीर धरता न आल्यामुळे तो रडत म्हणाला.
य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्। वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज: ।। २.९९.
जो सभेत सर्व लोकांनी सन्मानाने वागवला जायचा, तो माझा मोठा भाऊ आज या वनातील जंगली प्राण्यांमध्ये बसला आहे.
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित:। मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ।। २.९९.
जो महात्मा पूर्वी हजारो रुपयांच्या सुंदर वस्त्रांनी सजला होता, तो आज येथे मृगाची कातडी घालून धर्माचं पालन करतो आहे.
अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम् ।। २.९९.
जो पूर्वी रंगीबेरंगी सुंदर फुलांच्या माळा घालत असे, तोच हा राघव आज जड जटा डोक्यावर घेऊन कसा काय सहन करतो आहे?