स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे। नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत: ।। २.९७.
तो मोठ्या शरीराचा हत्ती, सैन्याच्या पुढे, शत्रुंजय नावाचा, वडिलांचा वयोवृद्ध आणि बुद्धिमान हत्ती आहे.
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्। पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ।। २.९७.
पण मला ते पांढरे छत्र दिसत नाही, जे सर्वांना प्रिय आहे आणि वडिलांचे दिव्य छत्र आहे; हे पाहून मला शंका येते.
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ।। २.९७.
पहिला भाग दुसऱ्या भागाशी जोडावा.
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय:। लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत: ।। २.९७.
लक्ष्मण, रणात विजयी, सभागृहातून खाली उतरला आणि हात जोडून रामाच्या शेजारी उभा राहिला.
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति। समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ।। २.९७.
भरताच्या आज्ञेने, गोंधळ होऊ नये म्हणून, सैन्याने त्या डोंगराभोवती सर्वत्र तळ ठोकला.
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा। पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ।। २.९७.
गज, घोडे आणि रथांनी भरलेली इक्ष्वाकूंची ती सेना, डोंगराच्या बाजूला दीड योजन लांबीवर पसरली.
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्। प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ।। २.९७.
भरताने धर्माला पुढे ठेवून, गर्व बाजूला सारून, रघुनंदनास आनंद देण्यासाठी, नीतीने चालवलेली ती सेना चित्रकूटावर शोभून दिसत होती.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तनवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा सत्त्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|अष्टनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center निवेश्य सेनां तु विभु: पद्भ्यां पादवतां वर:। अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकम् ।। २.९८.
सैन्याची योग्य जागी व्यवस्था करून, पायी चालणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो बलाढ्य भरत, वडिलधाऱ्यांच्या मार्गाने काकुत्स्थाकडे जाण्यास निघाला.
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्। भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। २.९८.
सैन्य योग्य ठिकाणी थांबताच, भरताने शत्रुघ्नाला हे शब्द सांगितले.
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै: समन्तत:। लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ।। २.९८.
प्रिय शत्रुघ्न, या सर्व माणसांसह आणि शिकाऱ्यांसह तू लवकर या जंगलात सर्वत्र शोध घे.
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा। समन्वेषतु काकुत्स्थावस्मिन् परिवृत: स्वयम् ।। २.९८.
गुहाने, धनुष्य, बाण आणि तलवार घेऊन, आपल्या हजार नातेवाईकांसह येथे काकुत्स्थाचा शोध घ्यावा.
अमात्यै: सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभि:। वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत: स्वयम् ।। २.९८.
मी स्वतः, मंत्र्यांसह, नगरवासीयांसह, वडीलधाऱ्यांसह आणि ब्राह्मणांसह, पायी चालत हे संपूर्ण जंगल फिरणार आहे.
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्। वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मला राम, बलाढ्य लक्ष्मण किंवा पुण्यवती वैदेही दिसत नाही, तोपर्यंत मला मनःशांती मिळणार नाही.
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातु: पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मला चंद्रासारखा तेजस्वी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांचा माझ्या भावाचा चेहरा दिसत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
यावन्न चरणौ भ्रातु: पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मी माझ्या भावाची राजचिन्हांनी युक्त पावले डोक्यावर घेत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
यावन्न राज्ये राज्यार्ह: पितृपैतामहे स्थित:। अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्ऺयति ।। २.९८.
जोपर्यंत राज्याला योग्य असलेला तो, पितृ आणि आजोबांच्या गादीवर बसून, अभिषेकाच्या पवित्र पाण्याने स्नान करत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
सिद्धार्थ: खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्। मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति ।। २.९८.
खरंच, सौमित्र्याचा मोठा भाग्यवान आहे, कारण तो चंद्रासारखा शुद्ध, कमळासारख्या डोळ्यांचा, तेजस्वी रामाचा चेहरा पाहतो.
कृतकत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा। भर्तारं सागरान्ताया: पृथिव्या याऽनुगच्छति ।। २.९८.
जनकनंदिनी, पुण्यवती वैदेही खरोखरच कृतार्थ आहे, कारण ती समुद्राने वेढलेल्या या पृथ्वीवर आपल्या पतीच्या मागे जाते.
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरि:। यस्मिन् वसति काकुत्स्थ: कुबेर इव नन्दने ।। २.९८.
हा चित्रकूट पर्वत खरोखरच भाग्यवान आहे, कारण या पर्वतराजासारख्या डोंगरावर काकुत्स्थ कुबेरासारखा नंदनवनात वास करतो.
कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्। यदध्यास्ते महातेजा राम: शस्त्रभृतां वर: ।। २.९८.
हे घनदाट जंगल, जिथे हिंस्र प्राणी वावरतात, याचं काम पूर्ण झालं आहे, कारण शस्त्रधारी वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तेजस्वी राम इथे राहतो.
एवमुक्त्वा महातेजा भरत: पुरुषर्षभ:। पद्भ्यामेव महाबाहु: प्रविवेश महद्वनम् ।। २.९८.
असं म्हणून, तेजस्वी आणि बलवान भरत, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, पायी चालत त्या मोठ्या जंगलात शिरला.
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु। पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वर: ।। २.९८.
तो वाक्चातुर्याने श्रेष्ठ असलेला भरत, डोंगराच्या उतारावर उगवलेल्या आणि फुलांनी डवरलेल्या झाडांच्या गर्दीतून मधूनच पुढे गेला.
समीपत्वात्तन्मूलदर्शनमिति न पुनरुक्ति: ।। २.९८.
जवळ गेल्यामुळे, त्या ठिकाणी मुळं दिसली म्हणून पुन्हा त्याचा उल्लेख केलेला नाही.
तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् मुमोह सहबान्धव:। अत्र राम इति ज्ञात्वा गत: पारमिवाम्भस: ।। २.९८.
त्याला पाहून, श्रीमंत भरत आणि त्याचे बांधव गोंधळले; 'इथेच राम आहे' हे समजल्यावर, जणू पाण्याचा पार गाठल्यासारखे वाटले.
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्। गुहेन सार्द्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ।। २.९८.
नंतर, चित्रकूट पर्वतावर, पवित्र लोकांनी वसलेलं आणि पुण्यवान असलेलं रामाचं आश्रम असल्याचं कळताच, महात्मा भरत गुहा सोबत सैन्याची व्यवस्था करून तिथे लवकर गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे अष्टनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या अयोध्याकांडातील अठ्याण्णववा सर्ग समाप्त झाला.
thumb|नववतितमः सर्गः श्रूयताम्|center निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा। जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन् ।। २.९९.
सैन्य थांबल्यावर, भरत उत्सुकतेने शत्रुघ्नाला मार्ग दाखवत आपल्या भावाला भेटायला गेला.
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय। इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सल: ।। २.९९.
त्याने वसिष्ठ ऋषींना सांगितले, 'माझ्या आईला लवकर आणा,' आणि गुरुजनांवर प्रेम असलेला भरत पुढे धावला.
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत। रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ।। २.९९.
सुमंत्रही शत्रुघ्नाच्या जवळच चालत होता, कारण भरत आणि त्याला दोघांनाही रामाला पाहण्याची तीव्र इच्छा होती.