नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वच:। अहं ह्यप्रियमुक्त: स्यां भरतस्याप्रिये कृते ।। २.९७.
भरताशी कठोर किंवा अप्रिय बोलू नकोस; भरताला काही अप्रिय बोलायचे असेल, तर ते मी बोलेन.
कथं नु पुत्रा: पितरं हन्यु: कस्याञ्चिदापदि। भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मन: ।। २.९७.
सौमित्र, कोणत्याही संकटात मुलांनी वडिलांना मारावे असे कसे शक्य आहे? किंवा भाऊ आपल्या जीवासारख्या भावाला मारेल का?
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे। वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ।। २.९७.
तू राज्यासाठी असे बोलत असशील, तर भरताला भेटल्यावर मी त्याला सांगीन—'राज्य त्याला द्या.'
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वत:। राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ।। २.९७.
लक्ष्मण, मी भरताला खरे सांगितले तरी, 'राज्य त्याला द्या' असे म्हटल्यावर तो नक्कीच 'तसेच होवो' असे उत्तर देईल.
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रत:। लक्ष्मण: प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ।। २.९७.
धर्मशील आणि आपल्या भल्याचा विचार करणाऱ्या भावाने असे बोलल्यावर, लाजून लक्ष्मण जणू स्वतःच्या अंगातच शिरला.
तद्वाक्यं लक्ष्मण: श्रुत्वा व्रीडित: प्रत्युवाच ह। त्वां मन्ये द्रष्टुमायात: पिता दशरथ: स्वयम् ।। २.९७.
लक्ष्मणाने ते शब्द ऐकून लाजून उत्तर दिले—'माझ्या मते, आपल्याला भेटायला आपले वडील दशरथ स्वतः आले आहेत.'
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघव: प्रत्युवाच ह। एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागत: ।। २.९७.
लक्ष्मण लाजलेला पाहून राघव म्हणाला—'माझ्या मते, हा बलवान पुरुष आपल्याला भेटायला इथे आला आहे.'
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान: सुखोचितौ। वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ।। २.९७.
किंवा, आपल्याला सुखाची सवय आहे आणि वनवास आपल्याला झेपणार नाही असे वाटून, तो आपल्याला परत घरी घेऊन जाईल.
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्। पिता मे राघव: श्रीमान् वनादादाय यास्यति ।। २.९७.
किंवा, माझे वडील राघव, या अतिशय सुखात वाढलेल्या वैदेहीला वनातून घेऊन परत जातील.
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ। वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ।। २.९७.
हे वीर, ते दोन सुंदर, कुलीन आणि मनोहारी घोडे दिसत आहेत, वाऱ्यासारखे वेगवान आणि उत्तम धावणारे.
स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे। नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत: ।। २.९७.
तो मोठ्या शरीराचा हत्ती, सैन्याच्या पुढे, शत्रुंजय नावाचा, वडिलांचा वयोवृद्ध आणि बुद्धिमान हत्ती आहे.
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्। पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ।। २.९७.
पण मला ते पांढरे छत्र दिसत नाही, जे सर्वांना प्रिय आहे आणि वडिलांचे दिव्य छत्र आहे; हे पाहून मला शंका येते.
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ।। २.९७.
पहिला भाग दुसऱ्या भागाशी जोडावा.
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय:। लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत: ।। २.९७.
लक्ष्मण, रणात विजयी, सभागृहातून खाली उतरला आणि हात जोडून रामाच्या शेजारी उभा राहिला.
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति। समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ।। २.९७.
भरताच्या आज्ञेने, गोंधळ होऊ नये म्हणून, सैन्याने त्या डोंगराभोवती सर्वत्र तळ ठोकला.
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा। पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ।। २.९७.
गज, घोडे आणि रथांनी भरलेली इक्ष्वाकूंची ती सेना, डोंगराच्या बाजूला दीड योजन लांबीवर पसरली.
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्। प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ।। २.९७.
भरताने धर्माला पुढे ठेवून, गर्व बाजूला सारून, रघुनंदनास आनंद देण्यासाठी, नीतीने चालवलेली ती सेना चित्रकूटावर शोभून दिसत होती.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तनवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा सत्त्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|अष्टनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center निवेश्य सेनां तु विभु: पद्भ्यां पादवतां वर:। अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकम् ।। २.९८.
सैन्याची योग्य जागी व्यवस्था करून, पायी चालणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो बलाढ्य भरत, वडिलधाऱ्यांच्या मार्गाने काकुत्स्थाकडे जाण्यास निघाला.
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्। भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। २.९८.
सैन्य योग्य ठिकाणी थांबताच, भरताने शत्रुघ्नाला हे शब्द सांगितले.
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै: समन्तत:। लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि ।। २.९८.
प्रिय शत्रुघ्न, या सर्व माणसांसह आणि शिकाऱ्यांसह तू लवकर या जंगलात सर्वत्र शोध घे.
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा। समन्वेषतु काकुत्स्थावस्मिन् परिवृत: स्वयम् ।। २.९८.
गुहाने, धनुष्य, बाण आणि तलवार घेऊन, आपल्या हजार नातेवाईकांसह येथे काकुत्स्थाचा शोध घ्यावा.
अमात्यै: सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभि:। वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत: स्वयम् ।। २.९८.
मी स्वतः, मंत्र्यांसह, नगरवासीयांसह, वडीलधाऱ्यांसह आणि ब्राह्मणांसह, पायी चालत हे संपूर्ण जंगल फिरणार आहे.
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्। वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मला राम, बलाढ्य लक्ष्मण किंवा पुण्यवती वैदेही दिसत नाही, तोपर्यंत मला मनःशांती मिळणार नाही.
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातु: पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मला चंद्रासारखा तेजस्वी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांचा माझ्या भावाचा चेहरा दिसत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
यावन्न चरणौ भ्रातु: पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ।। २.९८.
जोपर्यंत मी माझ्या भावाची राजचिन्हांनी युक्त पावले डोक्यावर घेत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
यावन्न राज्ये राज्यार्ह: पितृपैतामहे स्थित:। अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्ऺयति ।। २.९८.
जोपर्यंत राज्याला योग्य असलेला तो, पितृ आणि आजोबांच्या गादीवर बसून, अभिषेकाच्या पवित्र पाण्याने स्नान करत नाही, तोपर्यंत मला शांती मिळणार नाही.
सिद्धार्थ: खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्। मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति ।। २.९८.
खरंच, सौमित्र्याचा मोठा भाग्यवान आहे, कारण तो चंद्रासारखा शुद्ध, कमळासारख्या डोळ्यांचा, तेजस्वी रामाचा चेहरा पाहतो.
कृतकत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा। भर्तारं सागरान्ताया: पृथिव्या याऽनुगच्छति ।। २.९८.
जनकनंदिनी, पुण्यवती वैदेही खरोखरच कृतार्थ आहे, कारण ती समुद्राने वेढलेल्या या पृथ्वीवर आपल्या पतीच्या मागे जाते.
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरि:। यस्मिन् वसति काकुत्स्थ: कुबेर इव नन्दने ।। २.९८.
हा चित्रकूट पर्वत खरोखरच भाग्यवान आहे, कारण या पर्वतराजासारख्या डोंगरावर काकुत्स्थ कुबेरासारखा नंदनवनात वास करतो.