धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण। इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ।। २.९७.
लक्ष्मण, मी धर्म, अर्थ, काम आणि पृथ्वी सुद्धा तुझ्या आनंदासाठीच इच्छितो; हे मी तुला वचन देतो.
भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण। राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ।। २.९७.
भावांची एकत्रता आणि त्यांच्या सुखासाठी, लक्ष्मण, मी राज्य सुद्धा इच्छितो; आणि हे मी तुला सत्याची शपथ घेऊन सांगतो.
नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा। नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ।। २.९७.
ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी मला मिळवायला कठीण नाही, सौम्य. पण, मी अधर्माने इंद्रपद सुद्धा इच्छित नाही, लक्ष्मण.
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद। भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ।। २.९७.
भरत, तू आणि शत्रुघ्न यांच्याशिवाय मला जर काही सुख मिळालं, तर ते सुख अग्नीने राख व्हावं.
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल:। मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन् ।। २.९७.
माझ्या मते, भावांची काळजी घेणारा भरत अयोध्येत आला आहे. तो माझ्या जीवापेक्षा प्रिय आहे आणि घराण्याचा धर्म आठवत आहे.
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्। जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ।। २.९७.
हे वीर, मी वनवासात गेलो आहे, जटा आणि वल्कल घातले आहेत, जानकी आणि तुझ्यासोबत आहे, हे ऐकून—
स्नेहेनाक्रान्तहृदय: शोकेनाकुलितेन्द्रिय:। द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गत: ।। २.९७.
आपुलकीने भारावलेले हृदय आणि दुःखाने अस्वस्थ झालेली इंद्रिये घेऊन भरत नक्कीच मला भेटायला इथे आला आहे; यामध्ये शंका नाही.
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्। प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागत: ।। २.९७.
आई कैकेयीवर रागावून, कठोर आणि अप्रिय बोल बोलून, वडिलांना शांत करून, तो तेजस्वी माझ्या राज्याचा अधिकार मला द्यायला आला आहे.
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति। अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ।। २.९७.
भरताने आपल्याला भेटण्याची ही योग्य वेळ आहे; तो मनातसुद्धा आपल्याला न आवडणारे काहीच करणार नाही.
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्। ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ।। २.९७.
भरताने तुला पूर्वी कधी वाईट वागणूक दिली आहे का? किंवा आज तुला भरताबद्दल कोणता असा भीती वाटते की तू त्याच्यावर शंका घेतोस?
नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वच:। अहं ह्यप्रियमुक्त: स्यां भरतस्याप्रिये कृते ।। २.९७.
भरताशी कठोर किंवा अप्रिय बोलू नकोस; भरताला काही अप्रिय बोलायचे असेल, तर ते मी बोलेन.
कथं नु पुत्रा: पितरं हन्यु: कस्याञ्चिदापदि। भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मन: ।। २.९७.
सौमित्र, कोणत्याही संकटात मुलांनी वडिलांना मारावे असे कसे शक्य आहे? किंवा भाऊ आपल्या जीवासारख्या भावाला मारेल का?
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे। वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ।। २.९७.
तू राज्यासाठी असे बोलत असशील, तर भरताला भेटल्यावर मी त्याला सांगीन—'राज्य त्याला द्या.'
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वत:। राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ।। २.९७.
लक्ष्मण, मी भरताला खरे सांगितले तरी, 'राज्य त्याला द्या' असे म्हटल्यावर तो नक्कीच 'तसेच होवो' असे उत्तर देईल.
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रत:। लक्ष्मण: प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ।। २.९७.
धर्मशील आणि आपल्या भल्याचा विचार करणाऱ्या भावाने असे बोलल्यावर, लाजून लक्ष्मण जणू स्वतःच्या अंगातच शिरला.
तद्वाक्यं लक्ष्मण: श्रुत्वा व्रीडित: प्रत्युवाच ह। त्वां मन्ये द्रष्टुमायात: पिता दशरथ: स्वयम् ।। २.९७.
लक्ष्मणाने ते शब्द ऐकून लाजून उत्तर दिले—'माझ्या मते, आपल्याला भेटायला आपले वडील दशरथ स्वतः आले आहेत.'
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघव: प्रत्युवाच ह। एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागत: ।। २.९७.
लक्ष्मण लाजलेला पाहून राघव म्हणाला—'माझ्या मते, हा बलवान पुरुष आपल्याला भेटायला इथे आला आहे.'
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान: सुखोचितौ। वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ।। २.९७.
किंवा, आपल्याला सुखाची सवय आहे आणि वनवास आपल्याला झेपणार नाही असे वाटून, तो आपल्याला परत घरी घेऊन जाईल.
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्। पिता मे राघव: श्रीमान् वनादादाय यास्यति ।। २.९७.
किंवा, माझे वडील राघव, या अतिशय सुखात वाढलेल्या वैदेहीला वनातून घेऊन परत जातील.
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ। वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ।। २.९७.
हे वीर, ते दोन सुंदर, कुलीन आणि मनोहारी घोडे दिसत आहेत, वाऱ्यासारखे वेगवान आणि उत्तम धावणारे.
स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे। नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत: ।। २.९७.
तो मोठ्या शरीराचा हत्ती, सैन्याच्या पुढे, शत्रुंजय नावाचा, वडिलांचा वयोवृद्ध आणि बुद्धिमान हत्ती आहे.
न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम्। पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ।। २.९७.
पण मला ते पांढरे छत्र दिसत नाही, जे सर्वांना प्रिय आहे आणि वडिलांचे दिव्य छत्र आहे; हे पाहून मला शंका येते.
प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ।। २.९७.
पहिला भाग दुसऱ्या भागाशी जोडावा.
अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय:। लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत: ।। २.९७.
लक्ष्मण, रणात विजयी, सभागृहातून खाली उतरला आणि हात जोडून रामाच्या शेजारी उभा राहिला.
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति। समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ।। २.९७.
भरताच्या आज्ञेने, गोंधळ होऊ नये म्हणून, सैन्याने त्या डोंगराभोवती सर्वत्र तळ ठोकला.
अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा। पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ।। २.९७.
गज, घोडे आणि रथांनी भरलेली इक्ष्वाकूंची ती सेना, डोंगराच्या बाजूला दीड योजन लांबीवर पसरली.
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम्। प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ।। २.९७.
भरताने धर्माला पुढे ठेवून, गर्व बाजूला सारून, रघुनंदनास आनंद देण्यासाठी, नीतीने चालवलेली ती सेना चित्रकूटावर शोभून दिसत होती.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तनवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र रामायणातील अयोध्याकांडाचा सत्त्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|अष्टनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center निवेश्य सेनां तु विभु: पद्भ्यां पादवतां वर:। अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकम् ।। २.९८.
सैन्याची योग्य जागी व्यवस्था करून, पायी चालणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो बलाढ्य भरत, वडिलधाऱ्यांच्या मार्गाने काकुत्स्थाकडे जाण्यास निघाला.
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्। भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। २.९८.
सैन्य योग्य ठिकाणी थांबताच, भरताने शत्रुघ्नाला हे शब्द सांगितले.