सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरत: सुत: ।। २.९६.
राज्य मिळवायचे ठरवून, नक्कीच अभिषेक झाल्यावर, कैकेयीचा मुलगा भरत आपल्याला दोघांना मारण्यासाठी येत आहे.
एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते । विराजत्युद्गतस्कन्ध: कोविदारध्वजो रथे ।। २.९६.
तो मोठा, तेजस्वी वृक्ष तिथे उठून दिसतोय आणि त्या रथावर कोविदारचिन्हाचा ध्वज शोभून दिसतोय.
भजन्त्येते यथा काममश्वानारुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिन: ।। २.९६.
हे सैनिक वेगवान घोड्यांवर बसून हवे तसे फिरतात; काही हत्तीवर स्वार होऊन आनंदाने चमकत आहेत.
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीरश्रयावहै । अथवेहैव तिष्ठाव: सन्नद्धावुद्यतायुधौ ।। २.९६.
आपण धनुष्य घेऊन या डोंगरावर आश्रय घ्यावा, किंवा इथेच सज्ज आणि शस्त्रासह उभे राहूया.
अपि नौ वशमागच्छेत् कोविदारध्वजो दणे ।। २.९६.
कदाचित कोविदारध्वज असलेला आपल्या ताब्यात येईल.
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ।। २.९६.
राघवा, ज्याच्यामुळे तुला, सीतेला आणि मलाही हे मोठे दु:ख सहन करावे लागले, त्या भरताला मी पाहीन का?
यन्निमित्तं भवान् राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतात् । सम्प्राप्तो ऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ।। २.९६.
राघव, तुझ्या कायमच्या राज्यासाठी जे कारण घडलं आणि ज्यामुळे तुला राज्यातून हाकललं, तोच हा शत्रू भरत आता इथे आला आहे. माझ्यासाठी तर तो मारायलाच पाहिजे.
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते ।। २.९६.
भरताला मारण्यात मला काहीच दोष वाटत नाही, राघव. ज्यांनी आधीच वाईट केलंय, अशांना सोडून देणं हे अधर्म मानलं जात नाही.
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव । एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम् ।। २.९६.
भरताने आधीच अन्याय केला आहे आणि धर्मही सोडला आहे, राघव. त्याला मारल्यानंतर तू सगळ्या पृथ्वीवर राज्य कर.
अद्य पुत्रं हतं सङ्ख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदु:खार्त्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ।। २.९६.
आज राज्याची हाव असलेल्या कैकेयीने आपल्या मुलाला माझ्या हातून युद्धात मारलेला पाहावा आणि ती प्रचंड दुःखाने व्याकुळ व्हावी, जसे हत्तीने मोडलेलं झाड असतं.
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ।। २.९६.
मी कैकेयीला तिच्या सगळ्या साथीदारांसह आणि नातेवाईकांसह मारून टाकीन. आज पृथ्वी या मोठ्या कलुषापासून मुक्त व्हावी.
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ।। २.९६.
आज मी हा आवरलेला राग आणि अपमान शत्रूच्या सैन्यावर सोडून देईन, जसं वणव्यात वाळलेल्या गवतावर आग सोडतात.
अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितै: शरै: । भिन्दन् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ।। २.९६.
आज मी या चित्रकूटाच्या जंगलात शत्रूंच्या शरीरांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदून रक्ताने भिजवून टाकीन.
शरैर्निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा । श्वापदा: परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान् मया ।। २.९६.
ज्यांच्या हृदयात माझ्या बाणांनी भोक पडलंय, असे हत्ती, घोडे आणि माणसं, हे सगळे वन्य प्राणी ओढून नेतिल.
शराणां धनुषश्चाहमनृणो ऽस्मि महामृधे । ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशय: ।। २.९६.
या मोठ्या युद्धात मी बाण आणि धनुष्य यांचा काहीही ऋण राहणार नाही. भरत आणि त्याचं सैन्य मारल्यानंतर मला काहीच शंका उरणार नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षण्णवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या अयोध्याकांडातील छान्णवावा सर्ग संपला.
thumb|सप्तनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्। रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ।। २.९७.
परंतु, अत्यंत संतापलेला आणि रागाने भरलेला सौमित्र लक्ष्मण याला रामाने शांत करून, त्याला हे शब्द सांगितले.
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा। महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ।। २.९७.
भरत स्वतः, जो मोठा धनुर्धारी आणि बुद्धिमान आहे, तो इथे आला असताना, इथे धनुष्य, तलवार किंवा ढालीची काय गरज आहे?
पितु: सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्। किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ।। २.९७.
आपल्या वडिलांना सत्य वचन देऊन आलेल्या भरताला मारून, मी दोष लागलेल्या राज्याचं काय करू, लक्ष्मण?
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्। नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ।। २.९७.
आपल्या नातेवाईकांचा किंवा मित्रांचा नाश करून मिळालेलं धन मी कधीच स्वीकारणार नाही, जसं कोणी विष मिसळलेलं अन्न खात नाही.
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण। इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ।। २.९७.
लक्ष्मण, मी धर्म, अर्थ, काम आणि पृथ्वी सुद्धा तुझ्या आनंदासाठीच इच्छितो; हे मी तुला वचन देतो.
भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण। राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ।। २.९७.
भावांची एकत्रता आणि त्यांच्या सुखासाठी, लक्ष्मण, मी राज्य सुद्धा इच्छितो; आणि हे मी तुला सत्याची शपथ घेऊन सांगतो.
नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा। नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ।। २.९७.
ही समुद्राने वेढलेली पृथ्वी मला मिळवायला कठीण नाही, सौम्य. पण, मी अधर्माने इंद्रपद सुद्धा इच्छित नाही, लक्ष्मण.
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद। भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ।। २.९७.
भरत, तू आणि शत्रुघ्न यांच्याशिवाय मला जर काही सुख मिळालं, तर ते सुख अग्नीने राख व्हावं.
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल:। मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन् ।। २.९७.
माझ्या मते, भावांची काळजी घेणारा भरत अयोध्येत आला आहे. तो माझ्या जीवापेक्षा प्रिय आहे आणि घराण्याचा धर्म आठवत आहे.
श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्। जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ।। २.९७.
हे वीर, मी वनवासात गेलो आहे, जटा आणि वल्कल घातले आहेत, जानकी आणि तुझ्यासोबत आहे, हे ऐकून—
स्नेहेनाक्रान्तहृदय: शोकेनाकुलितेन्द्रिय:। द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गत: ।। २.९७.
आपुलकीने भारावलेले हृदय आणि दुःखाने अस्वस्थ झालेली इंद्रिये घेऊन भरत नक्कीच मला भेटायला इथे आला आहे; यामध्ये शंका नाही.
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्। प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागत: ।। २.९७.
आई कैकेयीवर रागावून, कठोर आणि अप्रिय बोल बोलून, वडिलांना शांत करून, तो तेजस्वी माझ्या राज्याचा अधिकार मला द्यायला आला आहे.
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति। अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ।। २.९७.
भरताने आपल्याला भेटण्याची ही योग्य वेळ आहे; तो मनातसुद्धा आपल्याला न आवडणारे काहीच करणार नाही.
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्। ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ।। २.९७.
भरताने तुला पूर्वी कधी वाईट वागणूक दिली आहे का? किंवा आज तुला भरताबद्दल कोणता असा भीती वाटते की तू त्याच्यावर शंका घेतोस?