हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया । भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुल: श्रूयते स्वन: ।। २.९६.
लक्ष्मणा, सुमित्रेचा गुणी मुला, पाहा इथे! किती भीषण, गडगडाटासारखा आणि मोठा आवाज ऐकू येतोय.
गजयूथानि वा ऽरण्ये महिषा वा महावने । वित्रासिता मृगा: सिंहै: सहसा प्रद्रुता दिश: ।। २.९६.
कदाचित जंगलात हत्तींचे कळप किंवा मोठ्या वनात महिषांचे कळप, सिंहांनी घाबरवले गेले म्हणून हे सर्व प्राणी अचानक सर्व दिशांना पळाले असावेत.
राजा वा राजमात्रो वा मृगयामटते वने । अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित् सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ।। २.९६.
कदाचित एखादा राजा किंवा राजाचा मंत्री वनात शिकार करत असावा, किंवा दुसरे एखादे रानटी जनावर असावे; सुमित्रानंदना, हे काय आहे ते शोधून काढ.
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण । सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिराज्ज्ञातुमर्हसि ।। २.९६.
लक्ष्मणा, हा डोंगर पक्ष्यांसाठीही अत्यंत कठीण आहे; हे सर्व नेमके काय आहे ते लवकर समजून घे.
स लक्ष्मण: संत्वरित: सालमारुह्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणो दिश: सर्वा: पूर्वां दिशमुदैक्षत ।। २.९६.
लक्ष्मणाने घाईने फुलांनी डवरलेला साल वृक्ष चढून सर्व दिशांना पाहिले आणि पूर्वेकडे नजर टाकली.
उदङ्मुख: प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् । रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभि: ।। २.९६.
पूर्वेकडे पाहताना त्याने रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळांनी भरलेली मोठी सेना पाहिली.
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रीत् ।। २.९६.
घोडे, हत्ती आणि रथध्वजांनी सजलेली ती सेना पाहून लक्ष्मणाने रामाला हे सांगितले.
अग्निं संशमयत्वार्य: सीता च भजतां गुहाम् । सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ।। २.९६.
आर्य, आग विझव आणि सीतेला गुहेत जाऊ दे; धनुष्य सज्ज कर, बाण आणि कवचही तयार ठेव.
तं राम: पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् ।। २.९६.
मग पुरुषसिंह रामाने लक्ष्मणाला विचारले — सुमित्रानंदना, नीट पाहा, ही सेना कुणाची असावी असं तुला वाटतं?
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् । दिधक्षन्निव तां सेनां रुषित: पावको यथा ।। २.९६.
रामाने असे विचारल्यावर लक्ष्मणाने, जणू काही रागाने पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे, ती सेना जाळून टाकण्याच्या इच्छेने असे उत्तर दिले.
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरत: सुत: ।। २.९६.
राज्य मिळवायचे ठरवून, नक्कीच अभिषेक झाल्यावर, कैकेयीचा मुलगा भरत आपल्याला दोघांना मारण्यासाठी येत आहे.
एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते । विराजत्युद्गतस्कन्ध: कोविदारध्वजो रथे ।। २.९६.
तो मोठा, तेजस्वी वृक्ष तिथे उठून दिसतोय आणि त्या रथावर कोविदारचिन्हाचा ध्वज शोभून दिसतोय.
भजन्त्येते यथा काममश्वानारुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिन: ।। २.९६.
हे सैनिक वेगवान घोड्यांवर बसून हवे तसे फिरतात; काही हत्तीवर स्वार होऊन आनंदाने चमकत आहेत.
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीरश्रयावहै । अथवेहैव तिष्ठाव: सन्नद्धावुद्यतायुधौ ।। २.९६.
आपण धनुष्य घेऊन या डोंगरावर आश्रय घ्यावा, किंवा इथेच सज्ज आणि शस्त्रासह उभे राहूया.
अपि नौ वशमागच्छेत् कोविदारध्वजो दणे ।। २.९६.
कदाचित कोविदारध्वज असलेला आपल्या ताब्यात येईल.
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ।। २.९६.
राघवा, ज्याच्यामुळे तुला, सीतेला आणि मलाही हे मोठे दु:ख सहन करावे लागले, त्या भरताला मी पाहीन का?
यन्निमित्तं भवान् राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतात् । सम्प्राप्तो ऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ।। २.९६.
राघव, तुझ्या कायमच्या राज्यासाठी जे कारण घडलं आणि ज्यामुळे तुला राज्यातून हाकललं, तोच हा शत्रू भरत आता इथे आला आहे. माझ्यासाठी तर तो मारायलाच पाहिजे.
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते ।। २.९६.
भरताला मारण्यात मला काहीच दोष वाटत नाही, राघव. ज्यांनी आधीच वाईट केलंय, अशांना सोडून देणं हे अधर्म मानलं जात नाही.
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव । एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम् ।। २.९६.
भरताने आधीच अन्याय केला आहे आणि धर्मही सोडला आहे, राघव. त्याला मारल्यानंतर तू सगळ्या पृथ्वीवर राज्य कर.
अद्य पुत्रं हतं सङ्ख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदु:खार्त्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ।। २.९६.
आज राज्याची हाव असलेल्या कैकेयीने आपल्या मुलाला माझ्या हातून युद्धात मारलेला पाहावा आणि ती प्रचंड दुःखाने व्याकुळ व्हावी, जसे हत्तीने मोडलेलं झाड असतं.
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ।। २.९६.
मी कैकेयीला तिच्या सगळ्या साथीदारांसह आणि नातेवाईकांसह मारून टाकीन. आज पृथ्वी या मोठ्या कलुषापासून मुक्त व्हावी.
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ।। २.९६.
आज मी हा आवरलेला राग आणि अपमान शत्रूच्या सैन्यावर सोडून देईन, जसं वणव्यात वाळलेल्या गवतावर आग सोडतात.
अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितै: शरै: । भिन्दन् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ।। २.९६.
आज मी या चित्रकूटाच्या जंगलात शत्रूंच्या शरीरांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदून रक्ताने भिजवून टाकीन.
शरैर्निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा । श्वापदा: परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान् मया ।। २.९६.
ज्यांच्या हृदयात माझ्या बाणांनी भोक पडलंय, असे हत्ती, घोडे आणि माणसं, हे सगळे वन्य प्राणी ओढून नेतिल.
शराणां धनुषश्चाहमनृणो ऽस्मि महामृधे । ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशय: ।। २.९६.
या मोठ्या युद्धात मी बाण आणि धनुष्य यांचा काहीही ऋण राहणार नाही. भरत आणि त्याचं सैन्य मारल्यानंतर मला काहीच शंका उरणार नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षण्णवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या अयोध्याकांडातील छान्णवावा सर्ग संपला.
thumb|सप्तनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्। रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ।। २.९७.
परंतु, अत्यंत संतापलेला आणि रागाने भरलेला सौमित्र लक्ष्मण याला रामाने शांत करून, त्याला हे शब्द सांगितले.
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा। महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ।। २.९७.
भरत स्वतः, जो मोठा धनुर्धारी आणि बुद्धिमान आहे, तो इथे आला असताना, इथे धनुष्य, तलवार किंवा ढालीची काय गरज आहे?
पितु: सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्। किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ।। २.९७.
आपल्या वडिलांना सत्य वचन देऊन आलेल्या भरताला मारून, मी दोष लागलेल्या राज्याचं काय करू, लक्ष्मण?
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्। नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ।। २.९७.
आपल्या नातेवाईकांचा किंवा मित्रांचा नाश करून मिळालेलं धन मी कधीच स्वीकारणार नाही, जसं कोणी विष मिसळलेलं अन्न खात नाही.