यदीह शरदो ऽनेकास्त्वया सार्द्धमनिन्दिते । लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोक: प्रधक्ष्यति ।। २.९४.
अनिंद्ये, जर मी तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत इथे अनेक शरद ऋतू राहिलो, तर मला कधीच दुःख छळणार नाही.
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते । विचित्रशिखरे ह्यस्मिन् रतवानस्मि भामिनि ।। २.९४.
फुलांनी-फळांनी भरलेला, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेला आणि रंगीबेरंगी शिखरांनी सजलेला हा रम्य डोंगर मला फार आनंद देतो, सुंदरि.
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् । पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ।। २.९४.
या वनवासामुळे मला दोन मोठी फळं मिळाली आहेत—वडिलांचं ऋण फेडलं आणि भरताचं मनही मी जिंकलं.
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह । पश्यन्ती विविधान् भावान् मनोवाक्कायसंयतान् ।। २.९४.
वैदेही, या चित्रकूटावर माझ्यासोबत राहून, मन, वाणी आणि शरीरावर संयम ठेवत, तू वेगवेगळ्या गोष्टी पाहून आनंदी आहेस ना?
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षय: परे । वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहा: ।। २.९४.
राजर्षी लोकांनी हेच अमृतासारखं मानलं आहे—माझ्या पूर्वजांनीही मृत्यूनंतरच्या कल्याणासाठी वनवास स्वीकारला होता.
शिला: शैलस्य शोभन्ते विशाला: शतशो ऽभित: । बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणै: ।। २.९४.
या डोंगराच्या शेकडो मोठ्या दगडांवर निळ्या, पिवळ्या, पांढऱ्या आणि लाल अशा अनेक रंगांची छटा पसरली आहे.
निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव । ओषध्य: स्वप्रभालक्ष्या भ्राजमाना: सहस्रश: ।। २.९४.
रात्री या पर्वतावर हजारो औषधी वनस्पती स्वतःच्या प्रकाशाने अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या चमकत असतात.
केचित् क्षयनिभा देशा: केचिदुद्यानसन्निभा: । केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ।। २.९४.
या डोंगरावर काही जागा घरासारख्या दिसतात, काही बागेसारख्या, आणि काही तर एकाच मोठ्या दगडापासून बनल्यासारख्या भासतात, सुंदरिनी.
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूट: समुत्थित: । चित्रकूटस्य कूटो ऽसौ दृश्यते सर्वत: शुभ: ।। २.९४.
चित्रकूट जणू पृथ्वी फोडून वर आला आहे; त्याचा शुभ्र शिखर सर्व दिशांना दिसतं.
कुष्ठपुन्नागस्ऺथगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् । कामिनां स्वास्तरान् पश्य कुशेशयदलायुतान् ।। २.९४.
पाहिलंस का, प्रियकरांनी केलेली शय्या कुष्ट, पुन्नाग, अशोक आणि भुर्जाच्या पानांनी झाकलेली आहे आणि त्यावर कमळाच्या पाकळ्या पसरलेल्या आहेत.
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रज: । कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ।। २.९४.
सुंदर स्त्री, पाहा, प्रियकरांनी फेकून दिलेल्या आणि तुडवलेल्या कमळमाळा आणि वेगवेगळी फळं इकडे तिकडे विखुरलेली आहेत.
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान् कुरून् । पर्वतश्चित्रकूटो ऽसौ बहुमूलफलोदक: ।। २.९४.
मुळं, फळं आणि पाण्याने समृद्ध असलेला हा चित्रकूट पर्वत देवांच्या वासस्थान असलेल्या उत्तरेकडील कुरूंच्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरांपेक्षाही सुंदर आहे.
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च । रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्द्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमै: परै: स्थित: ।। २.९४.
हे सुंदर सिये, मी हा काळ तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत घालवीन, उत्तम आचारधर्म पाळत आणि संयमाने आनंद मिळवत.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या श्रीमदयोद्ध्याकांडातील चौर्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|पञ्चनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वर: । अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ।। २.९५.
मग पर्वतावरून खाली उतरून कोसलाधिपतीने मैथिलीला स्वच्छ आणि सुंदर अशी मंदाकिनी नदी दाखवली.
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचन: ।। २.९५.
राजीवनेत्र रामाने, चंद्रासारखा सुंदर चेहरा असलेल्या आणि विदेहराजाची कन्या असलेल्या सीतेला असे सांगितले.
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् । कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ।। २.९५.
पहा, या मंदाकिनी नदीचे विविध वाळवंट, हंस आणि सारसांनी भरलेली, आणि कमळांनी सजलेली आहे.
नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमै: । राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वत: ।। २.९५.
पहा, या नदीच्या काठावर वेगवेगळ्या प्रकारची फुलांची आणि फळांची झाडं आहेत, जणू राजाच्या कमळाच्या तलावासारखी शोभा आहे.
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे ।। २.९५.
आता या तीरावर हरणांच्या कळपांनी गढूळ केलेलं पाणी मला फार रम्य वाटतं आणि त्यात मला आनंद मिळतो.
जटाजिनधरा: काले वल्कलोत्तरवासस: । ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ।। २.९५.
प्रिय सिये, योग्य वेळी जटा आणि मृगचर्म घातलेले, वल्कल वस्त्र परिधान केलेले ऋषी या मंदाकिनी नदीत स्नान करतात.
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्द्ध्वबाहव: । एते परे विशालाक्षि मुनय: संशितव्रता: ।। २.९५.
विशाल डोळ्यांची सिये, हे महान ऋषी आपल्या व्रताला खंबीर राहून, हात वर करून, सूर्याची उपासना करतात.
मारुतोद्धूतशिखरै: प्रनृत्त इव पर्वत: । पादपै: पत्ऺत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ।। २.९५.
पहा, वाऱ्याने डोलणाऱ्या शिखरांनी पर्वत जणू काही नाचतो आहे, आणि आजूबाजूच्या झाडांमधून पानं आणि फुलं नदीत पडत आहेत.
क्वचिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम् । क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ।। २.९५.
पहा, मंदाकिनी नदी कधी दगडांच्या माळेसारखी चमकते, कधी वाळूच्या काठांनी सजलेली दिसते, तर कधी सिद्ध लोकांनी भरलेली असते.
निर्द्धूतान् वायुना पश्य विततान् पुष्पसञ्चयान् । पोप्लूयमानानपरान् पश्य त्वं जलमध्यगान् ।। २.९५.
पहा, वाऱ्याने उडवलेली आणि विखुरलेली फुलांची राशी, आणि पाण्यात पोहत असलेली वेगवेगळी जनावरे बघ.
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजा: । अधिरोहन्ति कल्याणि विकूजन्त: शुभा गिर: ।। २.९५.
कल्याणी, 'रथांग' नावाचे हे द्विज, अतिशय मधुर बोलणारे, सुंदर गाणी म्हणत नदीच्या काठावर चढतात.
दर्शनं चित्र कूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने । अधिकं पुरवासाच्च मन्ये च तव दर्शनात् ।। २.९५.
सुंदर सिये, चित्रकूट आणि मंदाकिनीचं हे दर्शन मला तुझ्या सोबत पाहिल्यामुळे, नगरापेक्षा जास्त प्रिय वाटतं.
विधूतकलुषै: सिद्धैस्तपोदमशमान्वितै: । नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह ।। २.९५.
सिये, तप, संयम आणि शांतता लाभलेल्या, पापरहित सिद्धांनी शुद्ध केलेल्या या नेहमी हलणाऱ्या पाण्यात आपण दोघं एकत्र जाऊया.
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम् । कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ।। २.९५.
सिये, जशी मैत्रिणीसोबत नदीत उतरतेस तशी, या मंदाकिनी नदीत उतर, आणि सुंदर कमळं व निलकमळं पाण्यात बुडव.
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् । मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ।। २.९५.
सिये, नगरातील लोक जशी अयोध्या आणि सरयू नदीला ओळखतात, तशी तू नेहमी या पर्वताला अयोध्या आणि या नदीला सरयू समज.
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थित: । त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ।। २.९५.
धर्मशील लक्ष्मण माझ्या आज्ञेप्रमाणे वागतो, आणि तूं, वैदेही, नेहमीच मला साथ देत असतेस; तुम्ही दोघं मला आनंद देता.