केचिद्रजतसङ्काशा: केचित् क्षतजसन्निभा: । पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभा: ।। २.९४.
काही शिखरे चांदीसारखी चमकतात, काही ताज्या रक्तासारखी दिसतात, काही पिवळी किंवा मंजीष्ठा रंगाची आहेत, आणि काही मौल्यवान रत्नांसारखी झळाळतात.
पुष्पार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभा: । विराजन्ते ऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिता: ।। २.९४.
काही भाग फुलांसारखे, सूर्यप्रकाशासारखे किंवा केतकीच्या फुलांसारखे चमकतात; काही ठिकाणी अग्नीप्रमाणे तेज आहे. या डोंगरराजाच्या प्रदेशात सर्वत्र खनिजांची शोभा आहे.
नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृत: । अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुत: ।। २.९४.
हा डोंगर अनेक प्रकारच्या हरिणांनी, वन्य प्राण्यांनी, वाघ- अस्वलांनी आणि झाडांनी भरलेला आहे, आणि निरुपद्रवी प्राण्यांनी व पक्ष्यांच्या थव्यांनी तो उजळून निघाला आहे.
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रै: प्रियालै: पनसैर्धवै: । अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभि: ।। २.९४.
हा डोंगर आंबा, जांभूळ, असण, लोध्र, प्रियांळ, फणस, धव, अंकोल, भव्यतिनिश, बेल, तेंदू आणि केवडा यांच्या झाडांनी आच्छादलेला आहे.
काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा । बदर्य्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकै: ।। २.९४.
इथे काश्मर, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेटूर, धन्वन आणि बीजक अशी झाडेही आहेत.
पुष्पवद्भि: फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमै: । एवमादिभिराकीर्ण: श्रियं पुष्यत्ययं गिरि: ।। २.९४.
फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली, गोड सावली देणारी अशी ही झाडे या डोंगराची शोभा वाढवतात.
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान् । किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विन: ।। २.९४.
या डोंगराच्या रम्य उतारांवर, हे पाहा, मनाला थक्क करणारे आणि आनंद देणारे, जोड्यांनी विहार करणारे ज्ञानी किन्नर आहेत, सौम्ये.
शाखावसक्तान् खङ्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च । पश्च विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान् मनोरमान् ।। २.९४.
झाडांच्या फांद्यांना लटकलेली तलवारी आणि सुंदर वस्त्रे पाहा; या विद्या धरणींच्या रम्य खेळाच्या जागा आहेत.
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित् क्वचित् । स्रवद्भिर्भात्ययं शैल: स्रवन्मद इव द्विप: ।। २.९४.
पाण्याचे धबधबे, झरे आणि प्रवाह जिथे तिथे वाहत आहेत, त्यामुळे हा डोंगर जणू मदाने ओथंबणाऱ्या हत्तीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
गुहासमीरणो गन्धान् नानापुष्पभवान् वहन् । घ्राणतर्प्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ।। २.९४.
गुहांमधून वाहणारा वारा, विविध फुलांचे सुगंध घेऊन येतो, आणि नाकाला आनंद देतो—अशा वाऱ्याने कोण आनंदित होणार नाही?
यदीह शरदो ऽनेकास्त्वया सार्द्धमनिन्दिते । लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोक: प्रधक्ष्यति ।। २.९४.
अनिंद्ये, जर मी तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत इथे अनेक शरद ऋतू राहिलो, तर मला कधीच दुःख छळणार नाही.
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते । विचित्रशिखरे ह्यस्मिन् रतवानस्मि भामिनि ।। २.९४.
फुलांनी-फळांनी भरलेला, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेला आणि रंगीबेरंगी शिखरांनी सजलेला हा रम्य डोंगर मला फार आनंद देतो, सुंदरि.
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् । पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ।। २.९४.
या वनवासामुळे मला दोन मोठी फळं मिळाली आहेत—वडिलांचं ऋण फेडलं आणि भरताचं मनही मी जिंकलं.
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह । पश्यन्ती विविधान् भावान् मनोवाक्कायसंयतान् ।। २.९४.
वैदेही, या चित्रकूटावर माझ्यासोबत राहून, मन, वाणी आणि शरीरावर संयम ठेवत, तू वेगवेगळ्या गोष्टी पाहून आनंदी आहेस ना?
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षय: परे । वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहा: ।। २.९४.
राजर्षी लोकांनी हेच अमृतासारखं मानलं आहे—माझ्या पूर्वजांनीही मृत्यूनंतरच्या कल्याणासाठी वनवास स्वीकारला होता.
शिला: शैलस्य शोभन्ते विशाला: शतशो ऽभित: । बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणै: ।। २.९४.
या डोंगराच्या शेकडो मोठ्या दगडांवर निळ्या, पिवळ्या, पांढऱ्या आणि लाल अशा अनेक रंगांची छटा पसरली आहे.
निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव । ओषध्य: स्वप्रभालक्ष्या भ्राजमाना: सहस्रश: ।। २.९४.
रात्री या पर्वतावर हजारो औषधी वनस्पती स्वतःच्या प्रकाशाने अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या चमकत असतात.
केचित् क्षयनिभा देशा: केचिदुद्यानसन्निभा: । केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ।। २.९४.
या डोंगरावर काही जागा घरासारख्या दिसतात, काही बागेसारख्या, आणि काही तर एकाच मोठ्या दगडापासून बनल्यासारख्या भासतात, सुंदरिनी.
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूट: समुत्थित: । चित्रकूटस्य कूटो ऽसौ दृश्यते सर्वत: शुभ: ।। २.९४.
चित्रकूट जणू पृथ्वी फोडून वर आला आहे; त्याचा शुभ्र शिखर सर्व दिशांना दिसतं.
कुष्ठपुन्नागस्ऺथगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् । कामिनां स्वास्तरान् पश्य कुशेशयदलायुतान् ।। २.९४.
पाहिलंस का, प्रियकरांनी केलेली शय्या कुष्ट, पुन्नाग, अशोक आणि भुर्जाच्या पानांनी झाकलेली आहे आणि त्यावर कमळाच्या पाकळ्या पसरलेल्या आहेत.
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रज: । कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ।। २.९४.
सुंदर स्त्री, पाहा, प्रियकरांनी फेकून दिलेल्या आणि तुडवलेल्या कमळमाळा आणि वेगवेगळी फळं इकडे तिकडे विखुरलेली आहेत.
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान् कुरून् । पर्वतश्चित्रकूटो ऽसौ बहुमूलफलोदक: ।। २.९४.
मुळं, फळं आणि पाण्याने समृद्ध असलेला हा चित्रकूट पर्वत देवांच्या वासस्थान असलेल्या उत्तरेकडील कुरूंच्या कमळांनी भरलेल्या सरोवरांपेक्षाही सुंदर आहे.
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च । रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्द्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमै: परै: स्थित: ।। २.९४.
हे सुंदर सिये, मी हा काळ तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत घालवीन, उत्तम आचारधर्म पाळत आणि संयमाने आनंद मिळवत.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या श्रीमदयोद्ध्याकांडातील चौर्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|पञ्चनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वर: । अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ।। २.९५.
मग पर्वतावरून खाली उतरून कोसलाधिपतीने मैथिलीला स्वच्छ आणि सुंदर अशी मंदाकिनी नदी दाखवली.
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचन: ।। २.९५.
राजीवनेत्र रामाने, चंद्रासारखा सुंदर चेहरा असलेल्या आणि विदेहराजाची कन्या असलेल्या सीतेला असे सांगितले.
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् । कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ।। २.९५.
पहा, या मंदाकिनी नदीचे विविध वाळवंट, हंस आणि सारसांनी भरलेली, आणि कमळांनी सजलेली आहे.
नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमै: । राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वत: ।। २.९५.
पहा, या नदीच्या काठावर वेगवेगळ्या प्रकारची फुलांची आणि फळांची झाडं आहेत, जणू राजाच्या कमळाच्या तलावासारखी शोभा आहे.
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे ।। २.९५.
आता या तीरावर हरणांच्या कळपांनी गढूळ केलेलं पाणी मला फार रम्य वाटतं आणि त्यात मला आनंद मिळतो.
जटाजिनधरा: काले वल्कलोत्तरवासस: । ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ।। २.९५.
प्रिय सिये, योग्य वेळी जटा आणि मृगचर्म घातलेले, वल्कल वस्त्र परिधान केलेले ऋषी या मंदाकिनी नदीत स्नान करतात.