अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ । मन्ये रामोपमा: सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन: ।। २.९३.
जर हे दोन वाघासारखे राजपुत्र इथे नसतील, तर मला वाटते, रामासारखे दिसणारे तपस्वी इथेच राहतात.
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् । सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दन: ।। २.९३.
सर्वांनी मान्य केलेले त्यांचे शब्द ऐकून, शत्रूंचा नाश करणारा भरताने संपूर्ण सैन्याला संबोधले.
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रत: । अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ।। २.९३.
तुम्ही सर्वजण इथेच थांबा; कोणीही पुढे जाऊ नये. मी, सुमंत्र आणि गुरुजी तिघेच पुढे जाऊ.
एवमुक्तास्तत: सर्वे तत्र तस्थु: समन्तत: । भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ।। २.९३.
भरताने तसे सांगितल्यावर सर्वजण तिथेच वेगवेगळ्या दिशांना उभे राहिले आणि भरताने धूर जिथून येतो तिकडे आपली नजर लावली.
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रत: । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ।। २.९३.
भरताने थांबवलेली ती सेना, पुढे धूर दिसत असतानाही, आपल्या प्रिय रामाशी लवकरच भेट होणार हे समजल्यावर आनंदित झाली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील त्र्याण्णववा सर्ग संपला.
thumb|चतुर्नवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center दीर्घकालोषितस्तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रिय: । वैदेह्या: प्रियमाकांक्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ।। २.९४.
त्या डोंगरावर, जो डोंगर आणि जंगलांना प्रिय होता, रामाने दीर्घकाळ वास्तव्य केले. वैदेहीची आठवण काढत आणि स्वतःचे मन मोहून टाकत तो तिथे राहिला.
अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् । भार्य्याममरसङ्काश: शचीमिव पुरन्दर: ।। २.९४.
नंतर दशरथपुत्र रामाने आपल्या पत्नीला, जणू इंद्राने शचीला अमरावती दाखवावी तसा, सुंदर चित्रकूट दाखवला.
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभव: । मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ।। २.९४.
सौम्ये, हे रमणीय डोंगर पाहताना, राज्य गमावल्याचा किंवा मित्रांपासून दूर झाल्याचा मला काहीही दुःख वाटत नाही.
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् । शिखरै: खमिवोद्विद्धैर्द्धातुमद्भिर्विभूषितम् ।। २.९४.
सौम्ये, हे पाहा, हा डोंगर किती सुंदर आहे! विविध पक्ष्यांनी भरलेला, आणि त्याच्या शिखरांनी आकाशाला भेदणारा, रंगीबेरंगी खनिजांनी सजलेला.
केचिद्रजतसङ्काशा: केचित् क्षतजसन्निभा: । पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभा: ।। २.९४.
काही शिखरे चांदीसारखी चमकतात, काही ताज्या रक्तासारखी दिसतात, काही पिवळी किंवा मंजीष्ठा रंगाची आहेत, आणि काही मौल्यवान रत्नांसारखी झळाळतात.
पुष्पार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभा: । विराजन्ते ऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिता: ।। २.९४.
काही भाग फुलांसारखे, सूर्यप्रकाशासारखे किंवा केतकीच्या फुलांसारखे चमकतात; काही ठिकाणी अग्नीप्रमाणे तेज आहे. या डोंगरराजाच्या प्रदेशात सर्वत्र खनिजांची शोभा आहे.
नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृत: । अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुत: ।। २.९४.
हा डोंगर अनेक प्रकारच्या हरिणांनी, वन्य प्राण्यांनी, वाघ- अस्वलांनी आणि झाडांनी भरलेला आहे, आणि निरुपद्रवी प्राण्यांनी व पक्ष्यांच्या थव्यांनी तो उजळून निघाला आहे.
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रै: प्रियालै: पनसैर्धवै: । अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभि: ।। २.९४.
हा डोंगर आंबा, जांभूळ, असण, लोध्र, प्रियांळ, फणस, धव, अंकोल, भव्यतिनिश, बेल, तेंदू आणि केवडा यांच्या झाडांनी आच्छादलेला आहे.
काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा । बदर्य्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकै: ।। २.९४.
इथे काश्मर, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेटूर, धन्वन आणि बीजक अशी झाडेही आहेत.
पुष्पवद्भि: फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमै: । एवमादिभिराकीर्ण: श्रियं पुष्यत्ययं गिरि: ।। २.९४.
फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली, गोड सावली देणारी अशी ही झाडे या डोंगराची शोभा वाढवतात.
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान् । किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विन: ।। २.९४.
या डोंगराच्या रम्य उतारांवर, हे पाहा, मनाला थक्क करणारे आणि आनंद देणारे, जोड्यांनी विहार करणारे ज्ञानी किन्नर आहेत, सौम्ये.
शाखावसक्तान् खङ्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च । पश्च विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान् मनोरमान् ।। २.९४.
झाडांच्या फांद्यांना लटकलेली तलवारी आणि सुंदर वस्त्रे पाहा; या विद्या धरणींच्या रम्य खेळाच्या जागा आहेत.
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित् क्वचित् । स्रवद्भिर्भात्ययं शैल: स्रवन्मद इव द्विप: ।। २.९४.
पाण्याचे धबधबे, झरे आणि प्रवाह जिथे तिथे वाहत आहेत, त्यामुळे हा डोंगर जणू मदाने ओथंबणाऱ्या हत्तीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
गुहासमीरणो गन्धान् नानापुष्पभवान् वहन् । घ्राणतर्प्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ।। २.९४.
गुहांमधून वाहणारा वारा, विविध फुलांचे सुगंध घेऊन येतो, आणि नाकाला आनंद देतो—अशा वाऱ्याने कोण आनंदित होणार नाही?
यदीह शरदो ऽनेकास्त्वया सार्द्धमनिन्दिते । लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोक: प्रधक्ष्यति ।। २.९४.
अनिंद्ये, जर मी तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत इथे अनेक शरद ऋतू राहिलो, तर मला कधीच दुःख छळणार नाही.
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते । विचित्रशिखरे ह्यस्मिन् रतवानस्मि भामिनि ।। २.९४.
फुलांनी-फळांनी भरलेला, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेला आणि रंगीबेरंगी शिखरांनी सजलेला हा रम्य डोंगर मला फार आनंद देतो, सुंदरि.
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् । पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ।। २.९४.
या वनवासामुळे मला दोन मोठी फळं मिळाली आहेत—वडिलांचं ऋण फेडलं आणि भरताचं मनही मी जिंकलं.
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह । पश्यन्ती विविधान् भावान् मनोवाक्कायसंयतान् ।। २.९४.
वैदेही, या चित्रकूटावर माझ्यासोबत राहून, मन, वाणी आणि शरीरावर संयम ठेवत, तू वेगवेगळ्या गोष्टी पाहून आनंदी आहेस ना?
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षय: परे । वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहा: ।। २.९४.
राजर्षी लोकांनी हेच अमृतासारखं मानलं आहे—माझ्या पूर्वजांनीही मृत्यूनंतरच्या कल्याणासाठी वनवास स्वीकारला होता.
शिला: शैलस्य शोभन्ते विशाला: शतशो ऽभित: । बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणै: ।। २.९४.
या डोंगराच्या शेकडो मोठ्या दगडांवर निळ्या, पिवळ्या, पांढऱ्या आणि लाल अशा अनेक रंगांची छटा पसरली आहे.
निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव । ओषध्य: स्वप्रभालक्ष्या भ्राजमाना: सहस्रश: ।। २.९४.
रात्री या पर्वतावर हजारो औषधी वनस्पती स्वतःच्या प्रकाशाने अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या चमकत असतात.
केचित् क्षयनिभा देशा: केचिदुद्यानसन्निभा: । केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ।। २.९४.
या डोंगरावर काही जागा घरासारख्या दिसतात, काही बागेसारख्या, आणि काही तर एकाच मोठ्या दगडापासून बनल्यासारख्या भासतात, सुंदरिनी.
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूट: समुत्थित: । चित्रकूटस्य कूटो ऽसौ दृश्यते सर्वत: शुभ: ।। २.९४.
चित्रकूट जणू पृथ्वी फोडून वर आला आहे; त्याचा शुभ्र शिखर सर्व दिशांना दिसतं.
कुष्ठपुन्नागस्ऺथगरभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् । कामिनां स्वास्तरान् पश्य कुशेशयदलायुतान् ।। २.९४.
पाहिलंस का, प्रियकरांनी केलेली शय्या कुष्ट, पुन्नाग, अशोक आणि भुर्जाच्या पानांनी झाकलेली आहे आणि त्यावर कमळाच्या पाकळ्या पसरलेल्या आहेत.