कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी । मेघप्रकाशै: फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नरा: ।। २.९३.
हे लोक डोक्यावर सुगंधी फुलांच्या माळा घालतात, जसे दक्षिणेकडील लोक मेघासारख्या फळांनी स्वतःला सजवतात.
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् । अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ।। २.९३.
हे जंगल पूर्वी शांत आणि भयंकर वाटत होते, पण आता मला ते अयोध्येसारखे लोकांनी गजबजलेले भासते.
खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति । तं वहत्यनिल: शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ।। २.९३.
घोड्यांच्या टापांनी उडणारी धूळ आकाश झाकून टाकते आणि वारा ती झपाट्याने उचलतो, जणू माझ्या मनासारखे काहीतरी करतो आहे.
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् । एतान् सम्पतत: शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ।। २.९३.
शत्रुघ्ना, पाहा, हे घोड्यांनी ओढलेले आणि कुशल सारथ्यांनी चालवलेले रथ किती वेगाने या जंगलातून जात आहेत.
एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिण: प्रियदर्शनान् । एतमाविशत: शीघ्रमधिवासं पतत्ऺित्रण: ।। २.९३.
हे घाबरलेले, सुंदर मोर झाडांच्या आडोशाला लवकर लपायला धावत आहेत, ते पाहा.
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञ: प्रतिभाति मा । तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ।। २.९३.
हा प्रदेश मला फारच मनोहारी वाटतो; हे नक्कीच तपस्व्यांचे निवासस्थान आहे, जणू काही स्वर्गाचा मार्गच.
मृगा मृगीभि: सहिता बहव: पृषता वने । मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिता: ।। २.९३.
अनेक हरणे त्यांच्या जोडीदारांसह या जंगलात दिसतात, सुंदर रूपाची आणि फुलांनी सजविल्यासारखी.
साधुसैन्या: प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने । यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ।। २.९३.
सर्व उत्तम सैनिकांनी पुढे जावे आणि जंगलात शोध घ्यावा, जेणेकरून राम आणि लक्ष्मण हे दोघेही वाघासारखे पुरुष सापडतील.
भरतस्य वच: श्रुत्वा पुरुषा: शस्त्रपाणय: । विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्तत: ।। २.९३.
भरताचे शब्द ऐकून, शस्त्रधारी शूर सैनिक त्या जंगलात शिरले आणि तिथे धूर उठताना पाहिला.
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागता: । नामनुष्ये भवत्याग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ।। २.९३.
धुराचा लोट पाहून त्यांनी भरताला सांगितले, 'माणसे नसताना आग लागत नाही; इथे नक्कीच राघव आहेत.'
अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ । मन्ये रामोपमा: सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन: ।। २.९३.
जर हे दोन वाघासारखे राजपुत्र इथे नसतील, तर मला वाटते, रामासारखे दिसणारे तपस्वी इथेच राहतात.
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् । सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दन: ।। २.९३.
सर्वांनी मान्य केलेले त्यांचे शब्द ऐकून, शत्रूंचा नाश करणारा भरताने संपूर्ण सैन्याला संबोधले.
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रत: । अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ।। २.९३.
तुम्ही सर्वजण इथेच थांबा; कोणीही पुढे जाऊ नये. मी, सुमंत्र आणि गुरुजी तिघेच पुढे जाऊ.
एवमुक्तास्तत: सर्वे तत्र तस्थु: समन्तत: । भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ।। २.९३.
भरताने तसे सांगितल्यावर सर्वजण तिथेच वेगवेगळ्या दिशांना उभे राहिले आणि भरताने धूर जिथून येतो तिकडे आपली नजर लावली.
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रत: । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ।। २.९३.
भरताने थांबवलेली ती सेना, पुढे धूर दिसत असतानाही, आपल्या प्रिय रामाशी लवकरच भेट होणार हे समजल्यावर आनंदित झाली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रिनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील अयोध्या कांडातील त्र्याण्णववा सर्ग संपला.
thumb|चतुर्नवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center दीर्घकालोषितस्तस्मिन् गिरौ गिरिवनप्रिय: । वैदेह्या: प्रियमाकांक्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् ।। २.९४.
त्या डोंगरावर, जो डोंगर आणि जंगलांना प्रिय होता, रामाने दीर्घकाळ वास्तव्य केले. वैदेहीची आठवण काढत आणि स्वतःचे मन मोहून टाकत तो तिथे राहिला.
अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् । भार्य्याममरसङ्काश: शचीमिव पुरन्दर: ।। २.९४.
नंतर दशरथपुत्र रामाने आपल्या पत्नीला, जणू इंद्राने शचीला अमरावती दाखवावी तसा, सुंदर चित्रकूट दाखवला.
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभव: । मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ।। २.९४.
सौम्ये, हे रमणीय डोंगर पाहताना, राज्य गमावल्याचा किंवा मित्रांपासून दूर झाल्याचा मला काहीही दुःख वाटत नाही.
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् । शिखरै: खमिवोद्विद्धैर्द्धातुमद्भिर्विभूषितम् ।। २.९४.
सौम्ये, हे पाहा, हा डोंगर किती सुंदर आहे! विविध पक्ष्यांनी भरलेला, आणि त्याच्या शिखरांनी आकाशाला भेदणारा, रंगीबेरंगी खनिजांनी सजलेला.
केचिद्रजतसङ्काशा: केचित् क्षतजसन्निभा: । पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभा: ।। २.९४.
काही शिखरे चांदीसारखी चमकतात, काही ताज्या रक्तासारखी दिसतात, काही पिवळी किंवा मंजीष्ठा रंगाची आहेत, आणि काही मौल्यवान रत्नांसारखी झळाळतात.
पुष्पार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभा: । विराजन्ते ऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिता: ।। २.९४.
काही भाग फुलांसारखे, सूर्यप्रकाशासारखे किंवा केतकीच्या फुलांसारखे चमकतात; काही ठिकाणी अग्नीप्रमाणे तेज आहे. या डोंगरराजाच्या प्रदेशात सर्वत्र खनिजांची शोभा आहे.
नानामृगगणद्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृत: । अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुत: ।। २.९४.
हा डोंगर अनेक प्रकारच्या हरिणांनी, वन्य प्राण्यांनी, वाघ- अस्वलांनी आणि झाडांनी भरलेला आहे, आणि निरुपद्रवी प्राण्यांनी व पक्ष्यांच्या थव्यांनी तो उजळून निघाला आहे.
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रै: प्रियालै: पनसैर्धवै: । अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभि: ।। २.९४.
हा डोंगर आंबा, जांभूळ, असण, लोध्र, प्रियांळ, फणस, धव, अंकोल, भव्यतिनिश, बेल, तेंदू आणि केवडा यांच्या झाडांनी आच्छादलेला आहे.
काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा । बदर्य्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकै: ।। २.९४.
इथे काश्मर, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेटूर, धन्वन आणि बीजक अशी झाडेही आहेत.
पुष्पवद्भि: फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमै: । एवमादिभिराकीर्ण: श्रियं पुष्यत्ययं गिरि: ।। २.९४.
फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली, गोड सावली देणारी अशी ही झाडे या डोंगराची शोभा वाढवतात.
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान् । किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान् मनस्विन: ।। २.९४.
या डोंगराच्या रम्य उतारांवर, हे पाहा, मनाला थक्क करणारे आणि आनंद देणारे, जोड्यांनी विहार करणारे ज्ञानी किन्नर आहेत, सौम्ये.
शाखावसक्तान् खङ्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च । पश्च विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान् मनोरमान् ।। २.९४.
झाडांच्या फांद्यांना लटकलेली तलवारी आणि सुंदर वस्त्रे पाहा; या विद्या धरणींच्या रम्य खेळाच्या जागा आहेत.
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित् क्वचित् । स्रवद्भिर्भात्ययं शैल: स्रवन्मद इव द्विप: ।। २.९४.
पाण्याचे धबधबे, झरे आणि प्रवाह जिथे तिथे वाहत आहेत, त्यामुळे हा डोंगर जणू मदाने ओथंबणाऱ्या हत्तीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
गुहासमीरणो गन्धान् नानापुष्पभवान् वहन् । घ्राणतर्प्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ।। २.९४.
गुहांमधून वाहणारा वारा, विविध फुलांचे सुगंध घेऊन येतो, आणि नाकाला आनंद देतो—अशा वाऱ्याने कोण आनंदित होणार नाही?