वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभि: । गङ्गाया: परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ।। २.९२.
हरिण आणि पक्ष्यांनी गजबजलेल्या जंगलांतून जात, ते गंगेच्या पल्याडच्या काठावर, तसेच पर्वत आणि नद्यांवर पोहोचले.
सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् । महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ।। २.९२.
भरताची ती सेना, आनंदी ब्राह्मण, घोडे आणि सैनिकांनी भरलेली, मोठ्या जंगलातून जाताना हरिण आणि पक्ष्यांच्या थव्यांना घाबरवत पुढे सरकली आणि तिथे तेजाने उजळून निघाली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या श्रीमदयोद्ध्याकांडातील बावन्नावे अध्याय संपले.
thumb|त्रिनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिन: । अर्द्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा: सम्प्रदुद्रुवु: ।। २.९३.
त्या मोठ्या ध्वजांनी सजलेल्या सैन्याच्या गडगडाटाने, वनातील रानटी हत्ती आणि त्यांचे कळप घाबरून पळाले.
ऋक्षा: पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समतन्त: । दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ।। २.९३.
अस्वल, चित्त्यांचे थवे आणि हरिण असे प्राणी, वनातील दाट झाडीत, पर्वतांवर आणि नद्यांच्या काठावर दिसू लागले.
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मज: । वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ।। २.९३.
धर्मात्मा आणि प्रसन्न असा दशरथपुत्र, मोठ्या आणि गडगडणाऱ्या चौफेर सैन्याने वेढलेला, पुढे निघाला.
सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मन: । महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुद: ।। २.९३.
भरताची ती महासेना, समुद्राच्या लाटांसारखी दिसणारी, पावसाळ्यात जशी आकाशावर ढग पसरतात तशी, पृथ्वीवर पसरली.
चिरकालमित्यनेन कदाचिल्लक्ष्यत इति गम्यते ।। २.९३.
यावरून असे दिसते की खूप काळ गेला आहे.
स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहन: । उवाच भरत: श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ।। २.९३.
दूरवरचा प्रवास करून, वाहने थकली असता, श्रीमंत भरताने श्रेष्ठ मंत्री वसिष्ठ यांना सांगितले.
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया । व्यक्तं प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।। २.९३.
जसे इथे दिसते आणि मी ऐकले आहे, त्यावरून स्पष्ट होते की आपण भरद्वाज ऋषींनी सांगितलेल्या त्या स्थळी पोहोचलो आहोत.
अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी । एतत् प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ।। २.९३.
हा चित्रकूट पर्वत, ही मंदाकिनी नदी आणि दूरवर निळ्या मेघासारखे दिसणारे ते जंगल आहे.
गिरे: सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति । वारणैरवमृद्यन्ते मामकै: पर्वतोपमै: ।। २.९३.
चित्रकूटाच्या रम्य डोंगरसपाट्यांवर माझ्या पर्वतासारख्या बलाढ्य हत्तींच्या पावलांनी आता मऊ मऊ तुडवण होत आहे.
मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगा: पर्वतसानुषु । नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घना: ।। २.९३.
या डोंगरसपाट्यांवरील झाडे आता फुलांची उधळण करत आहेत, जणू काही पावसाळ्यानंतर मेघांनी पाणी सोडावे तसे.
किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् । मृगै: समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ।। २.९३.
शत्रुघ्ना, पाहा, किन्नरांनी वावरलेला हा डोंगरप्रदेश, सर्वत्र हरणांनी वेढलेला आहे, जसा समुद्र मकरांनी वेढलेला असतो.
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगा: प्रचोदिता: । वायुप्रविद्धा शरदि मेघराजिरिवाम्बरे ।। २.९३.
हे हरणांचे कळप वेगाने धावत आहेत आणि त्यांची चमक वाऱ्याने विखुरलेल्या शरद ऋतूतील मेघांच्या रांगेसारखी दिसते.
कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी । मेघप्रकाशै: फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नरा: ।। २.९३.
हे लोक डोक्यावर सुगंधी फुलांच्या माळा घालतात, जसे दक्षिणेकडील लोक मेघासारख्या फळांनी स्वतःला सजवतात.
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् । अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ।। २.९३.
हे जंगल पूर्वी शांत आणि भयंकर वाटत होते, पण आता मला ते अयोध्येसारखे लोकांनी गजबजलेले भासते.
खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति । तं वहत्यनिल: शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ।। २.९३.
घोड्यांच्या टापांनी उडणारी धूळ आकाश झाकून टाकते आणि वारा ती झपाट्याने उचलतो, जणू माझ्या मनासारखे काहीतरी करतो आहे.
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् । एतान् सम्पतत: शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ।। २.९३.
शत्रुघ्ना, पाहा, हे घोड्यांनी ओढलेले आणि कुशल सारथ्यांनी चालवलेले रथ किती वेगाने या जंगलातून जात आहेत.
एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिण: प्रियदर्शनान् । एतमाविशत: शीघ्रमधिवासं पतत्ऺित्रण: ।। २.९३.
हे घाबरलेले, सुंदर मोर झाडांच्या आडोशाला लवकर लपायला धावत आहेत, ते पाहा.
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञ: प्रतिभाति मा । तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ।। २.९३.
हा प्रदेश मला फारच मनोहारी वाटतो; हे नक्कीच तपस्व्यांचे निवासस्थान आहे, जणू काही स्वर्गाचा मार्गच.
मृगा मृगीभि: सहिता बहव: पृषता वने । मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिता: ।। २.९३.
अनेक हरणे त्यांच्या जोडीदारांसह या जंगलात दिसतात, सुंदर रूपाची आणि फुलांनी सजविल्यासारखी.
साधुसैन्या: प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने । यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ।। २.९३.
सर्व उत्तम सैनिकांनी पुढे जावे आणि जंगलात शोध घ्यावा, जेणेकरून राम आणि लक्ष्मण हे दोघेही वाघासारखे पुरुष सापडतील.
भरतस्य वच: श्रुत्वा पुरुषा: शस्त्रपाणय: । विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्तत: ।। २.९३.
भरताचे शब्द ऐकून, शस्त्रधारी शूर सैनिक त्या जंगलात शिरले आणि तिथे धूर उठताना पाहिला.
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागता: । नामनुष्ये भवत्याग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ।। २.९३.
धुराचा लोट पाहून त्यांनी भरताला सांगितले, 'माणसे नसताना आग लागत नाही; इथे नक्कीच राघव आहेत.'
अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ । मन्ये रामोपमा: सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन: ।। २.९३.
जर हे दोन वाघासारखे राजपुत्र इथे नसतील, तर मला वाटते, रामासारखे दिसणारे तपस्वी इथेच राहतात.
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् । सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दन: ।। २.९३.
सर्वांनी मान्य केलेले त्यांचे शब्द ऐकून, शत्रूंचा नाश करणारा भरताने संपूर्ण सैन्याला संबोधले.
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रत: । अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ।। २.९३.
तुम्ही सर्वजण इथेच थांबा; कोणीही पुढे जाऊ नये. मी, सुमंत्र आणि गुरुजी तिघेच पुढे जाऊ.
एवमुक्तास्तत: सर्वे तत्र तस्थु: समन्तत: । भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ।। २.९३.
भरताने तसे सांगितल्यावर सर्वजण तिथेच वेगवेगळ्या दिशांना उभे राहिले आणि भरताने धूर जिथून येतो तिकडे आपली नजर लावली.
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रत: । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ।। २.९३.
भरताने थांबवलेली ती सेना, पुढे धूर दिसत असतानाही, आपल्या प्रिय रामाशी लवकरच भेट होणार हे समजल्यावर आनंदित झाली.