दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।। २.९२.
हे सेनापती, तुझ्या सैन्याला—हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या—दक्षिणेकडून किंवा डावीकडून-उजवीकडून ने. मग तुला राघव दिसेल.
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषित: । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन् ।। २.९२.
प्रस्थानाची आज्ञा ऐकून, राजाच्या स्त्रिया, ज्या गाड्यांमध्ये बसण्यास पात्र होत्या, त्यांनी त्या गाड्या सोडल्या आणि त्या ब्राह्मणाभोवती जमल्या.
वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुने: ।। २.९२.
कंपणाऱ्या, कृश आणि दुःखी कौसल्या, सुमित्रेसोबत, त्या ऋषींचे पाय दोन्ही हातांनी धरून बसली.
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ।। २.९२.
सर्व लोकांनी निंदलेली आणि मनातील इच्छा अपूर्ण राहिल्याने लाजलेली कैकेयी, संकोचाने त्यांचे पाय धरते.
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।। २.९२.
त्या पूज्य महर्षींची प्रदक्षिणा करून, ती भरताजवळ, मनात दुःख घेऊन, थोड्या अंतरावर उभी राहिली.
तत: पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रत: । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव ।। २.९२.
नंतर दृढ व्रती भरद्वाज ऋषींनी भरताला विचारले, "राघवकुळातील भरता, मला तुझ्या मातांबद्दल सविस्तर जाणून घ्यायचे आहे."
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिक: । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविद: ।। २.९२.
भरद्वाज ऋषींनी असे विचारल्यावर, धर्मनिष्ठ भरताने, हात जोडून, नम्रपणे उत्तर दिले.
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ।। २.९२.
"भगवंत, ही जी दुःखी, शोकाने आणि उपासाने कृश झालेली स्त्री आहे, ती माझ्या वडिलांची मुख्य राणी आहे—माझ्यासाठी ती एक देवीसारखी आहे."
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ।। २.९२.
"हीच कौसल्या, जिने पुरुषसिंह, सिंहासारखी चालणारा रामाला जन्म दिला—जशी अदितीने सर्वांचे पालन करणाऱ्या देवाला जन्म दिला."
अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मना: । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ।। २.९२.
"हिच्या डाव्या हाताला धरून, ही जी दुःखी स्त्री उभी आहे, ती जणू वाळवंटातील फुलगळलेल्या कर्णिकराच्या फांदीसारखी दिसते."
एतस्यास्तु सुतौ देव्या: कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ।। २.९२.
"या राणीचे दोन पुत्र आहेत—दोघेही देवासारखे तेजस्वी, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न—खरे शूरवीर."
यस्या: कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ । राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गत: ।। २.९२.
"हिच्यासाठी त्या नरसिंहांनी आपले प्राण पणाला लावले आणि राजपुत्रांविना दशरथ स्वर्गवासी झाले."
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् । ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम् ।। २.९२.
"माझी आई कैकेयी—रागीट, विचारशक्ती नसलेली, गर्विष्ठ, स्वतःला भाग्यवान समजणारी, संपत्तीची हाव असलेली, बाहेरून सोज्वळ पण प्रत्यक्षात नीच—अशी आहे हे जाणून ठेव."
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मन: ।। २.९२.
"ही माझी आई निर्दयी आणि वाईटाचा निर्धार केलेली आहे, कारण या मोठ्या संकटाचे मूळ मी तिच्यातच पाहतो."
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निशश्वास ताम्राक्षो नाग: क्रुद्ध इव श्वसन् ।। २.९२.
असे बोलून, नरसिंह भरत, अश्रूंनी गदगदलेल्या आवाजात, रागावलेल्या हत्तीप्रमाणे, लाल डोळ्यांनी खोल श्वास घेत राहिला.
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा । प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ।। २.९२.
भरत असे बोलत असताना, महर्षी भरद्वाज, ज्यांना मोठी बुद्धी आहे, त्यांनी अर्थपूर्ण शब्दांत भरताला उत्तर दिले.
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ।। २.९२.
"भरता, तुला कैकेयीवर दोष ठेवू नये; कारण रामाचे वनवास सुखद परिणाम देईल."
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ।। २.९२.
"देव, दानव आणि शुद्ध आत्म्यांचे ऋषी—सर्वांसाठी रामाचा वनवास हा हितकारकच ठरेल."
अभिवाद्य तु संसिद्ध: कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरत: सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ।। २.९२.
भरताने योग्य रीतीने नमस्कार करून, त्यांच्या भोवती प्रदक्षिणा घातली आणि मग सैन्याला पुढे जायची तयारी करायला सांगितले.
ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् । अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जन: ।। २.९२.
मग सोन्याने सजवलेली सुंदर रथे जुळवून, प्रवासासाठी उत्सुक असलेले अनेक लोक त्यावर चढले.
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्या: पताकिन: । जीमूता इव घर्मान्ते सघोषा: सम्प्रतस्थिरे ।। २.९२.
सोन्याच्या पट्ट्यांनी आणि पताका लावलेल्या हत्ती आणि हत्तीणी, जणू उन्हाळ्यानंतरचे मेघांसारखे, मोठ्या आवाजात निघाले.
विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च । प्रययु: सुमहार्हाणि पादैरेव पदातय: ।। २.९२.
मोठी आणि लहान अशी विविध वाहने निघाली, आणि पायदळ सैनिक पायानेच पुढे चालू लागले.
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखा: स्त्रिय: । रामदर्शनकांक्षिण्य: प्रययुर्मुदितास्तदा ।। २.९२.
कौसल्या आणि इतर स्त्रिया, रामाचे दर्शन घेण्याची इच्छा बाळगून, आनंदाने बंद गाड्यांमध्ये बसून निघाल्या.
चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् । आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरत: सपरिच्छद: ।। २.९२.
चंद्र, सूर्य आणि उषेप्रमाणे तेजस्वी अशा सुंदर पालखीमध्ये, भरत आपल्या सेवकांसह निघाले.
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला । दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थित: ।। २.९२.
हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेली ती मोठी सेना, जणू मोठा मेघ उगवल्यासारखी, दक्षिण दिशेला पसरली.
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभि: । गङ्गाया: परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ।। २.९२.
हरिण आणि पक्ष्यांनी गजबजलेल्या जंगलांतून जात, ते गंगेच्या पल्याडच्या काठावर, तसेच पर्वत आणि नद्यांवर पोहोचले.
सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् । महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ।। २.९२.
भरताची ती सेना, आनंदी ब्राह्मण, घोडे आणि सैनिकांनी भरलेली, मोठ्या जंगलातून जाताना हरिण आणि पक्ष्यांच्या थव्यांना घाबरवत पुढे सरकली आणि तिथे तेजाने उजळून निघाली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्विनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या श्रीमदयोद्ध्याकांडातील बावन्नावे अध्याय संपले.
thumb|त्रिनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिन: । अर्द्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा: सम्प्रदुद्रुवु: ।। २.९३.
त्या मोठ्या ध्वजांनी सजलेल्या सैन्याच्या गडगडाटाने, वनातील रानटी हत्ती आणि त्यांचे कळप घाबरून पळाले.
ऋक्षा: पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समतन्त: । दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ।। २.९३.
अस्वल, चित्त्यांचे थवे आणि हरिण असे प्राणी, वनातील दाट झाडीत, पर्वतांवर आणि नद्यांच्या काठावर दिसू लागले.