कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता । समग्रस्ते जन: कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ ।। २.९२.
"तुला आणि तुझ्या सर्व लोकांना इथे माझ्या आश्रमात रात्र सुखाने गेली का? पाहुणचार योग्य झाला का, मला सांग, पावनात्म्या?"
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च । आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ।। २.९२.
भरताने हात जोडून आणि वाकून, आश्रमाबाहेर आलेल्या तेजस्वी ऋषींना उत्तर दिलं.
सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहन: । तर्पित: सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ।। २.९२.
"भगवन, मी आणि माझा सारा सैन्य व सेवक, तुमच्या पाहुणचारामुळे अगदी समाधानाने विश्रांती घेतली."
अपेतक्लमसन्तापा: सुभिक्षा: सुप्रतिश्रया: । अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिता: ।। २.९२.
"सर्व थकवा आणि चिंता दूर झाली, उत्तम अन्न आणि निवारा मिळाला, अगदी आमचे नोकरसुद्धा कुणीही अपवाद न ठेवता खूप सुखाने राहिले."
आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम । समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ।। २.९२.
"माझ्या भेटीसाठी मी आता निघतो आहे, ऋषिवर, कृपया मैत्रीपूर्ण नजरेने माझ्याकडे पाहा."
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मन: । आचक्ष्व कतमो मार्ग: कियानिति च शंस मे ।। २.९२.
"धर्मज्ञ ऋषिवर, त्या धर्मात्मा आणि महात्मा व्यक्तीच्या आश्रमाकडे जाणारा मार्ग कोणता आणि किती अंतर आहे, ते मला सांगा."
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् । प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपा: ।। २.९२.
असा प्रश्न विचारल्यावर, भावाच्या भेटीसाठी आतुर असलेल्या भरताला, महान तेजस्वी आणि तपस्वी भरद्वाज ऋषींनी उत्तर दिलं.
भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकानन: ।। २.९२.
"इथून दोन-सव्वा योजन अंतरावर, निर्जन वनात रम्य आणि घनदाट जंगल असलेला चित्रकूट पर्वत आहे."
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्ऺिपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ।। २.९२.
"त्याच्या उत्तरेला मंदाकिनी नदी वाहते, जिच्या काठावर फुलांनी बहरलेली झाडं आणि सुंदर फुलांचे बन आहेत."
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वत: । तयो: पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ।। २.९२.
"त्या नदीपलीकडे चित्रकूट पर्वत आहे; त्या दोन्हीच्या पायथ्याशी त्यांची पर्णकुटी आहे, तिथेच ते दोघं निश्चितपणे राहतात."
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।। २.९२.
हे सेनापती, तुझ्या सैन्याला—हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या—दक्षिणेकडून किंवा डावीकडून-उजवीकडून ने. मग तुला राघव दिसेल.
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषित: । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन् ।। २.९२.
प्रस्थानाची आज्ञा ऐकून, राजाच्या स्त्रिया, ज्या गाड्यांमध्ये बसण्यास पात्र होत्या, त्यांनी त्या गाड्या सोडल्या आणि त्या ब्राह्मणाभोवती जमल्या.
वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुने: ।। २.९२.
कंपणाऱ्या, कृश आणि दुःखी कौसल्या, सुमित्रेसोबत, त्या ऋषींचे पाय दोन्ही हातांनी धरून बसली.
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ।। २.९२.
सर्व लोकांनी निंदलेली आणि मनातील इच्छा अपूर्ण राहिल्याने लाजलेली कैकेयी, संकोचाने त्यांचे पाय धरते.
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।। २.९२.
त्या पूज्य महर्षींची प्रदक्षिणा करून, ती भरताजवळ, मनात दुःख घेऊन, थोड्या अंतरावर उभी राहिली.
तत: पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रत: । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव ।। २.९२.
नंतर दृढ व्रती भरद्वाज ऋषींनी भरताला विचारले, "राघवकुळातील भरता, मला तुझ्या मातांबद्दल सविस्तर जाणून घ्यायचे आहे."
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिक: । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविद: ।। २.९२.
भरद्वाज ऋषींनी असे विचारल्यावर, धर्मनिष्ठ भरताने, हात जोडून, नम्रपणे उत्तर दिले.
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ।। २.९२.
"भगवंत, ही जी दुःखी, शोकाने आणि उपासाने कृश झालेली स्त्री आहे, ती माझ्या वडिलांची मुख्य राणी आहे—माझ्यासाठी ती एक देवीसारखी आहे."
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ।। २.९२.
"हीच कौसल्या, जिने पुरुषसिंह, सिंहासारखी चालणारा रामाला जन्म दिला—जशी अदितीने सर्वांचे पालन करणाऱ्या देवाला जन्म दिला."
अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मना: । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ।। २.९२.
"हिच्या डाव्या हाताला धरून, ही जी दुःखी स्त्री उभी आहे, ती जणू वाळवंटातील फुलगळलेल्या कर्णिकराच्या फांदीसारखी दिसते."
एतस्यास्तु सुतौ देव्या: कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ।। २.९२.
"या राणीचे दोन पुत्र आहेत—दोघेही देवासारखे तेजस्वी, लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न—खरे शूरवीर."
यस्या: कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ । राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गत: ।। २.९२.
"हिच्यासाठी त्या नरसिंहांनी आपले प्राण पणाला लावले आणि राजपुत्रांविना दशरथ स्वर्गवासी झाले."
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् । ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम् ।। २.९२.
"माझी आई कैकेयी—रागीट, विचारशक्ती नसलेली, गर्विष्ठ, स्वतःला भाग्यवान समजणारी, संपत्तीची हाव असलेली, बाहेरून सोज्वळ पण प्रत्यक्षात नीच—अशी आहे हे जाणून ठेव."
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मन: ।। २.९२.
"ही माझी आई निर्दयी आणि वाईटाचा निर्धार केलेली आहे, कारण या मोठ्या संकटाचे मूळ मी तिच्यातच पाहतो."
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निशश्वास ताम्राक्षो नाग: क्रुद्ध इव श्वसन् ।। २.९२.
असे बोलून, नरसिंह भरत, अश्रूंनी गदगदलेल्या आवाजात, रागावलेल्या हत्तीप्रमाणे, लाल डोळ्यांनी खोल श्वास घेत राहिला.
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा । प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ।। २.९२.
भरत असे बोलत असताना, महर्षी भरद्वाज, ज्यांना मोठी बुद्धी आहे, त्यांनी अर्थपूर्ण शब्दांत भरताला उत्तर दिले.
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ।। २.९२.
"भरता, तुला कैकेयीवर दोष ठेवू नये; कारण रामाचे वनवास सुखद परिणाम देईल."
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ।। २.९२.
"देव, दानव आणि शुद्ध आत्म्यांचे ऋषी—सर्वांसाठी रामाचा वनवास हा हितकारकच ठरेल."
अभिवाद्य तु संसिद्ध: कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरत: सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ।। २.९२.
भरताने योग्य रीतीने नमस्कार करून, त्यांच्या भोवती प्रदक्षिणा घातली आणि मग सैन्याला पुढे जायची तयारी करायला सांगितले.
ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् । अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जन: ।। २.९२.
मग सोन्याने सजवलेली सुंदर रथे जुळवून, प्रवासासाठी उत्सुक असलेले अनेक लोक त्यावर चढले.