प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् । अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ।। २.९१.
तेथे उंट, बैल, हत्ती आणि घोड्यांसाठी पेयाने भरलेली तळी, तसेच सुंदर काठ असलेली, कमळ आणि पाणलिलीने सजलेली स्नानतळी होती.
आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान् । नीलवैडूर्य्यवर्णांश्च मृदून् यवससञ्चयान् ।। २.९१.
तेथे आकाशासारख्या रंगाचे, स्वच्छ पाण्याचे, स्नानासाठी सुखद तळी आणि निळ्या वैडूर्य रंगाच्या मऊ ज्वारीच्या राशी होत्या.
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वश: ।। २.९१.
तेथे त्यांनी सर्व यज्ञासाठी तयार केलेली जनावरे पाहिली.
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् । दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृक् भरतस्य महर्षिणा ।। २.९१.
माणसं हे अद्भुत पाहुणचार पाहून आश्चर्यचकित झाली, जणू काही स्वप्नच घडत आहे असं त्यांना वाटलं.
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने । भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्त्तत ।। २.९१.
देवांना नंदनवनात जसा आनंद मिळतो, तसाच आनंद अनुभवत असताना भरद्वाज ऋषींच्या सुंदर आश्रमात ती रात्र संपली.
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् । भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गना: ।। २.९१.
मग त्या नद्या आणि गंधर्व, तसेच सर्व सुंदर स्त्रिया, भरद्वाजांचा परवानगी घेऊन जशा आल्या तशाच परत गेल्या.
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिता: । तथैव दिव्या विविधा: स्रगुत्तमा: पृथक् प्रकीर्णा मनुजै: प्रमर्दिता: ।। २.९१.
मद्याने मस्त झालेले पुरुष, दिव्य अगरू आणि चंदनाने अंग सुगंधित केलेले, तसेच विविध सुंदर हार जमिनीवर विखुरलेले आणि लोकांनी तुडवलेले तसेचच राहिले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकनवतितम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील श्रीमदयोध्याकांडातील एक्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|द्विनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center ततस्तां रजनीं व्युष्य भरत: सपरिच्छद: । कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ऺह ।। २.९२.
ती रात्र संपल्यावर भरत आणि त्याचा सारा जथ्था, पाहुणचार मिळाल्यावर, आपल्या इच्छेनुसार भरद्वाज ऋषींकडे गेले.
तमृषि: पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत ।। २.९२.
भरत, हात जोडून आणि नम्रपणे आलेला पाहून, यज्ञकर्म करून झालेल्या भरद्वाज ऋषींनी त्याला विचारले.
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता । समग्रस्ते जन: कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ ।। २.९२.
"तुला आणि तुझ्या सर्व लोकांना इथे माझ्या आश्रमात रात्र सुखाने गेली का? पाहुणचार योग्य झाला का, मला सांग, पावनात्म्या?"
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च । आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ।। २.९२.
भरताने हात जोडून आणि वाकून, आश्रमाबाहेर आलेल्या तेजस्वी ऋषींना उत्तर दिलं.
सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहन: । तर्पित: सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ।। २.९२.
"भगवन, मी आणि माझा सारा सैन्य व सेवक, तुमच्या पाहुणचारामुळे अगदी समाधानाने विश्रांती घेतली."
अपेतक्लमसन्तापा: सुभिक्षा: सुप्रतिश्रया: । अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिता: ।। २.९२.
"सर्व थकवा आणि चिंता दूर झाली, उत्तम अन्न आणि निवारा मिळाला, अगदी आमचे नोकरसुद्धा कुणीही अपवाद न ठेवता खूप सुखाने राहिले."
आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम । समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ।। २.९२.
"माझ्या भेटीसाठी मी आता निघतो आहे, ऋषिवर, कृपया मैत्रीपूर्ण नजरेने माझ्याकडे पाहा."
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मन: । आचक्ष्व कतमो मार्ग: कियानिति च शंस मे ।। २.९२.
"धर्मज्ञ ऋषिवर, त्या धर्मात्मा आणि महात्मा व्यक्तीच्या आश्रमाकडे जाणारा मार्ग कोणता आणि किती अंतर आहे, ते मला सांगा."
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् । प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपा: ।। २.९२.
असा प्रश्न विचारल्यावर, भावाच्या भेटीसाठी आतुर असलेल्या भरताला, महान तेजस्वी आणि तपस्वी भरद्वाज ऋषींनी उत्तर दिलं.
भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकानन: ।। २.९२.
"इथून दोन-सव्वा योजन अंतरावर, निर्जन वनात रम्य आणि घनदाट जंगल असलेला चित्रकूट पर्वत आहे."
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्ऺिपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ।। २.९२.
"त्याच्या उत्तरेला मंदाकिनी नदी वाहते, जिच्या काठावर फुलांनी बहरलेली झाडं आणि सुंदर फुलांचे बन आहेत."
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वत: । तयो: पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ।। २.९२.
"त्या नदीपलीकडे चित्रकूट पर्वत आहे; त्या दोन्हीच्या पायथ्याशी त्यांची पर्णकुटी आहे, तिथेच ते दोघं निश्चितपणे राहतात."
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।। २.९२.
हे सेनापती, तुझ्या सैन्याला—हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या—दक्षिणेकडून किंवा डावीकडून-उजवीकडून ने. मग तुला राघव दिसेल.
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषित: । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन् ।। २.९२.
प्रस्थानाची आज्ञा ऐकून, राजाच्या स्त्रिया, ज्या गाड्यांमध्ये बसण्यास पात्र होत्या, त्यांनी त्या गाड्या सोडल्या आणि त्या ब्राह्मणाभोवती जमल्या.
वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुने: ।। २.९२.
कंपणाऱ्या, कृश आणि दुःखी कौसल्या, सुमित्रेसोबत, त्या ऋषींचे पाय दोन्ही हातांनी धरून बसली.
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ।। २.९२.
सर्व लोकांनी निंदलेली आणि मनातील इच्छा अपूर्ण राहिल्याने लाजलेली कैकेयी, संकोचाने त्यांचे पाय धरते.
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।। २.९२.
त्या पूज्य महर्षींची प्रदक्षिणा करून, ती भरताजवळ, मनात दुःख घेऊन, थोड्या अंतरावर उभी राहिली.
तत: पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रत: । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव ।। २.९२.
नंतर दृढ व्रती भरद्वाज ऋषींनी भरताला विचारले, "राघवकुळातील भरता, मला तुझ्या मातांबद्दल सविस्तर जाणून घ्यायचे आहे."
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिक: । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविद: ।। २.९२.
भरद्वाज ऋषींनी असे विचारल्यावर, धर्मनिष्ठ भरताने, हात जोडून, नम्रपणे उत्तर दिले.
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ।। २.९२.
"भगवंत, ही जी दुःखी, शोकाने आणि उपासाने कृश झालेली स्त्री आहे, ती माझ्या वडिलांची मुख्य राणी आहे—माझ्यासाठी ती एक देवीसारखी आहे."
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ।। २.९२.
"हीच कौसल्या, जिने पुरुषसिंह, सिंहासारखी चालणारा रामाला जन्म दिला—जशी अदितीने सर्वांचे पालन करणाऱ्या देवाला जन्म दिला."
अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मना: । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ।। २.९२.
"हिच्या डाव्या हाताला धरून, ही जी दुःखी स्त्री उभी आहे, ती जणू वाळवंटातील फुलगळलेल्या कर्णिकराच्या फांदीसारखी दिसते."