नियुक्त: स्त्रीनियुक्तेन पित्रा यो ऽसौ महायशा: । वनवासी भवेतीह समा: किल चतुर्दश ।। २.९०.
स्त्रीच्या सांगण्यावरून वडिलांनी ज्याला चौदा वर्षे इथे वनवासासाठी पाठवले, तो मोठ्या कीर्तीचा आहे.
कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि । अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ।। २.९०.
त्या निरपराधावर अन्याय करण्याची, त्याच्या आणि त्याच्या लहान भावाच्या राज्याचा कोणताही अडथळा न येऊ देता उपभोग घ्यायची इच्छा तुला तर नाही ना?
एवमुक्तो भरद्वाजं भरत: प्रत्युवाच ह । पर्य्यश्रुनयनो दु:खाद्वाचा संसज्जमानया ।। २.९०.
असं म्हणताच भरताने भरद्वाज ऋषींना उत्तर दिलं, त्याच्या डोळ्यांत दु:खाने अश्रू आले होते आणि त्याचा आवाजही गहिवरला होता.
हतो ऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते । मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशाधि हि ।। २.९०.
जर भगवंतही माझ्याबद्दल असंच विचार करत असतील तर मी तर संपलोच. माझ्यावर काहीही दोष आहे असं समजू नका, आणि मला अशा रीतीने बोलू नका.
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे । नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ।। २.९०.
माझ्या आईने माझ्या अनुपस्थितीत असं काहीच मागितलं नव्हतं; मला त्यात आनंद नाही आणि मी ते शब्दही मान्य करत नाही.
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयात: प्रसादक: । प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ।। २.९०.
मी त्या नरसिंहाकडे, म्हणजे रामाकडे, त्यांची कृपा मिळवायला आणि त्यांना अयोध्येला परत आणायला, तसेच त्यांच्या पायांना वंदन करायला आलो आहे.
त्वं मामेवङ्गतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि । शंस मे भगवन् राम: क्व सम्प्रति महीपति: ।। २.९०.
माझी अवस्था लक्षात घेऊन आपण माझ्यावर कृपा करावी. भगवंत, मला सांगा, रामराजा सध्या कुठे आहेत?
वसिष्ठादिभिर्ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्तत: । उवाच तं भरद्वाज: प्रसादाद्भरतं वच: ।। २.९०.
नंतर वसिष्ठ आणि इतर ऋत्विजांनी विनंती केल्यावर, भरद्वाज ऋषींनी भरताला प्रेमाने उत्तर दिलं.
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे । गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता ।। २.९०.
रघुकुळातील नरसिंहा, तुझ्या वागण्यात मोठ्यांचा मान, संयम आणि सज्जनांचा आदर्श पाळणं हे अगदी योग्य आहे.
जाने चैतन्मन:स्थं ते दृढीकरणमस्त्विति । अपृच्छं त्वां तथात्यर्थं कीर्त्तिं समभिवर्द्धयन् ।। २.९०.
हे तुझ्या मनात घट्ट आहे हे मला माहीत आहे; मी तुला इतकं विचारलं कारण तुझी कीर्ती अजून वाढावी असं मला वाटलं.
जाने च रामं धर्म्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् । असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ।। २.९०.
मला माहीत आहे, राम धर्माचं ज्ञान असलेले आहेत, सीता आणि लक्ष्मणासह आहेत; तुझा भाऊ सध्या त्या महान चित्रकूट पर्वतावर राहतो.
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभि: । एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ।। २.९०.
उद्या तू तुझ्या मंत्र्यांसह इथे विश्रांती घेतल्यावर तिथे जाशील; हे माझं एकच मागणं तू पूर्ण कर, हे बुद्धिमान आणि इच्छापूर्ती जाणणाऱ्या.
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शन: प्रतीतरूपो भरतो ऽब्रवीद्वच: । चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपात्मज: ।। २.९०.
मग भरताने, उमद्या रूपाचा आणि आश्वस्त झालेला, 'तसं होईल' असं उत्तर दिलं आणि त्या आश्रमात रात्र काढायचं ठरवलं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे नवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील श्रीमद् अयोध्याकांडाचा नव्वदावा सर्ग समाप्त झाला.
thumb|एकनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा । भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ।। २.९१.
त्या वेळी त्या ऋषींनी तिथेच राहायचं ठरवलं आणि कैकेयीपुत्र भरताचं पाहुणचाराने स्वागत केलं.
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् । पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदुपपद्यते ।। २.९१.
भरत म्हणाला, 'आपण तर आधीच पायधुण, अर्घ्य आणि पाहुणचार, जंगलात जसं शक्य आहे तसं, केलं आहे.'
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव । जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ।। २.९१.
मग भरद्वाज ऋषी हसत म्हणाले, 'मला माहीत आहे, तुझ्या मनात प्रेम आहे; तुला कुठल्याही गोष्टीने समाधान मिळतं.'
सेनायास्तु तवैतस्या: कर्तुमिच्छामि भोजनम् । मम प्रीतिर्यथारूपा त्वमर्हो मनुजाधिप ।। २.९१.
माझी इच्छा आहे की तुझ्या सैन्यासाठी मी जेवणाची व्यवस्था करावी; माझं प्रेम तुझ्यावर योग्यच आहे, आणि तूही खरोखरच मान्य आहेस, राजन.
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागत: । कस्मान्नेहोपयातोसि सबल: पुरुषर्षभ ।। २.९१.
पण तू सैन्य दूर ठेवून इथे का आलास? आणि सैन्यासह इथे का आला नाहीस, हे श्रेष्ठ पुरुषा?
भरत: प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् । ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन् भगवद्भयात् ।। २.९१.
भरताने हात जोडून त्या तपस्व्याला उत्तर दिलं, 'भगवंत, मी आपल्या भीतीने सैन्यासह इथे आलो नाही.'
राज्ञा च भगवन् नित्यं राजपुत्रेण वा सदा । यत्नत: परिहर्त्तव्या विषयेषु तपस्विन: ।। २.९१.
राजा किंवा राजपुत्र यांनी नेहमी आपल्या राज्यात तपस्व्यांचे काळजीपूर्वक रक्षण करावे.
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणा: । प्रच्छाद्य भगवन् भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ।। २.९१.
श्रेष्ठ घोडे, माणसे आणि मदमस्त हत्ती, हे सर्व माझ्या मागे चालतात आणि मोठ्या पृथ्वीला झाकून टाकतात.
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा । न हिंस्युरिति तेनाहमेक एव समागत: ।। २.९१.
ते झाडे, पाणी, जमीन, आश्रमातील झोपड्या किंवा काहीही इथे हानी पोहोचवू नयेत म्हणून मी एकटाच इथे आलो आहे.
आनीयतामित: सेनेत्याज्ञप्त: परमर्षिणा । ततस्तु चक्रे भरत: सेनाया: समुपागमम् ।। २.९१.
इथे सैन्य आणा, असे परम ऋषींनी सांगितल्यावर भरताने सैन्य येण्याची व्यवस्था केली.
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाप: परिमृज्य च । आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ।। २.९१.
नंतर अग्निशाळेत जाऊन, पाणी पिऊन, स्वतःला स्वच्छ करून, पाहुणचारासाठी त्याने विश्वकर्म्याला बोलावले.
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च । आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ।। २.९१.
मी विश्वकर्मा आणि त्वष्टा यांना बोलावतो; मला पाहुणचार करायचा आहे, म्हणून तिथे माझी तयारी करावी.
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा । आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ।। २.९१.
मी तीन लोकपाल आणि शक्रासह देवतांना बोलावतो; मला पाहुणचार करायचा आहे, म्हणून तिथे माझी तयारी करावी.
प्राक्स्रोतसश्च या नद्य: प्रत्यक्स्रोतस एव च । पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वश: ।। २.९१.
पूर्वेकडे वाहणाऱ्या आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या, पृथ्वीवर आणि आकाशात असलेल्या सर्व नद्या आज इथे याव्यात.
अन्या: स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्या: सुनिष्ठिताम् । अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ।। २.९१.
काही नद्या मद्य वाहू द्या, काही सुंदर सुरा वाहू द्या, आणि काही गार ऊसाच्या रसासारखे पाणी वाहू द्या.
आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून् । तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्व्वीश्चापि सर्वश: ।। २.९१.
मी विश्वावसु, हाहा, हूहू हे देवगंधर्व आणि सर्व देव अप्सरा व गंधर्वी यांना देखील बोलावतो.