कच्चित्सुखं नदीतीरे ऽवात्सी: काकुत्स्थ शर्वरीम् । कच्चित्ते सहसैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ।। २.८९.
काकुत्स्था, गंगेच्या काठी रात्र छान गेली ना? तुझ्या आणि तुझ्या सगळ्या सैन्याच्या कुशलतेची खात्री आहे ना?
गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् । रामस्यानुवशो वाक्यं भरतो ऽपीदमब्रवीत् ।। २.८९.
गुहाने प्रेमाने विचारलेलं ते बोलणं ऐकून, रामाच्या इच्छेनुसार भरताने उत्तर दिलं.
सुखा न: शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् । गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशा: सन्तारयन्तु न: ।। २.८९.
राजा, आमची रात्र सुखात गेली आणि तू आमचं आदरातिथ्य केलंस. आता तुझे नावाडी अनेक होड्या घेऊन याव्यात आणि आम्हाला गंगा पार घालावं.
ततो गुह: संत्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् । प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ।। २.८९.
भरताचा आदेश ऐकताच गुहा घाईने नगरात गेला आणि आपल्या नातेवाईकांना बोलावलं.
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च व: सदा । नाव: समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ।। २.८९.
उठा, जागे व्हा, सदैव तुमचं भलं होवो! सगळ्या होड्या एकत्र आणा, आपण सैन्याला नदी पार नेऊ.
ते तथोक्ता: समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् । पञ्च नावां शतान्याशु समानिन्यु: समन्तत: ।। २.८९.
राजाच्या आज्ञेवरून सर्वजण पटकन उठले आणि सर्व बाजूंनी पाचशे होड्या एकत्र केल्या.
अन्या: स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्टाधरा वरा: । शोभमाना: पताकाभिर्युक्तवाता: सुसंहता: ।। २.८९.
काही होड्यांवर स्वस्तिकाचं चिन्ह होतं, मोठ्या घंटा लटकलेल्या होत्या, पताका फडकत होत्या, पाल लावलेली होती आणि त्या मजबूत बनवलेल्या होत्या.
तत: स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् । सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् । तामारुरोह भरत: शत्रुघ्नश्च महाबल: ।। २.८९.
नंतर गुहाने स्वस्तिकाचं चिन्ह असलेली, पांढऱ्या चादरींनी झाकलेली, मंगल वाद्यांचा गजर असलेली सुंदर होडी आणली. त्यावर भरत आणि बलवान शत्रुघ्न चढले.
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषित: । पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये । अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणा: ।। २.८९.
कौसल्या, सुमित्रा आणि इतर राजकन्या, त्यांच्यापुढे पुरोहित, गुरुजन आणि ब्राह्मण, मग राजघराण्याच्या स्त्रिया आणि गाड्या, दुकाने असे सर्वजण निघाले.
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् । भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ।। २.८९.
शिबिरे लावण्यासाठी आग पेटवली आणि घाटावर उतरले. सामान वाहणाऱ्यांचा गोंगाट आकाशाला भिडला.
पताकिन्यस्तु ता नाव: स्वयं दाशैरधिष्ठिता: । वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगा: ।। २.८९.
पताका लावलेल्या होड्या नावाड्यांनी स्वतः चालवल्या आणि त्या लोकांना पटकन नदीच्या पलीकडे नेऊन पोहोचवलं.
नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् । काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ।। २.८९.
काही होड्या स्त्रियांनी भरलेल्या होत्या, काहींमध्ये घोडे होते, तर काहींमध्ये गाड्यांना जोडलेलं मौल्यवान सामान होतं.
ता: स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् । निवृत्ता: काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभि: ।। २.८९.
त्या सर्वांनी नदीच्या दुसऱ्या काठी पोहोचून लोकांना उतरवलं आणि नावाड्यांनी बांबूच्या काठ्या लावून व्यवस्था केली.
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिता: । तरन्त: स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वता: ।। २.८९.
विजयपताका लावलेले हत्ती, त्यांच्या महावतांनी पुढे नेले जात, ध्वजांनी सजलेले पर्वतासारखे भासू लागले.
नावश्चारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे । अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभि: ।। २.८९.
काही जणांनी होड्यांमधून नदी ओलांडली, काहींनी तराफ्यांवरून गेले, तर काहींनी मडक्यांचा आधार घेतला आणि काहींनी हातांनी पोहत नदी पार केली.
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गा दाशै: सन्तारिता स्वयम् । मैत्रे मुहूर्त्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ।। २.८९.
ती पुण्यवान सेना वेगवेगळ्या उपायांनी गंगा पार करून, शुभ वेळी प्रयागाच्या सुंदर अरण्याकडे निघाली.
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् । द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य्यमृत्विग्वृत: सन् भरत: प्रतस्थे ।। २.८९.
महात्मा भरताने सैन्याला धीर देऊन त्यांना योग्य त्या ठिकाणी थांबवले आणि ऋत्विजांसह भारद्वाज ऋषींच्या दर्शनासाठी निघाला.
स ब्राह्मणस्याश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य । ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् ।। २.८९.
तो त्या देवांचे पुरोहित असलेल्या महान ब्राह्मणाच्या आश्रमाजवळ पोहोचला आणि त्या श्रेष्ठ ऋषीच्या रम्य अरण्यातील सुंदर झोपड्या व झाडांचे दाट वने पाहिले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे एकोननवतितम: सर्ग:
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील श्रीमद् अयोध्याकांडाचा नव्याण्णवावा सर्ग संपला.
thumb|नवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभ: । बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभि: ।। २.९०.
भरद्वाज ऋषींचा आश्रम दूरवरून दिसताच, नरश्रेष्ठाने सर्व सैन्य थांबवले आणि मंत्र्यांसह पुढे गेला.
पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छद: । वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ।। २.९०.
धर्म जाणणारा तो, शस्त्रसामग्री बाजूला ठेवून, पायानेच चालत गेला. त्याने मऊ वस्त्र परिधान केले होते आणि पुरोहित पुढे होता.
तत: सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघव: । मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ।। २.९०.
नंतर, भरद्वाज ऋषींच्या भेटीसाठी, राघवाने मंत्र्यांना थांबवले आणि तो पुरोहिताच्या मागे गेला.
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपा: । सञ्चचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ।। २.९०.
वसिष्ठांना पाहताच, महान तपस्वी भरद्वाज झटकन आसनावरून उठला आणि शिष्यांना अर्घ्य आणायला सांगितले.
वसिष्ठसाहचर्य्यादिति भाव: ।। २.९०.
वसिष्ठ यांच्या सोबत असल्याचा अर्थ असा आहे.
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात् फलानि च । आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञ: पप्रच्छ कुशलं कुले ।। २.९०.
त्यांनी त्या दोघांना अर्घ्य, पाद्य आणि नंतर फळे दिली. मग धर्मज्ञाने त्यांच्या घरातील सर्वांची कुशलता विचारली.
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु । जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ।। २.९०.
त्यांना अयोध्येतील सैन्य, कोष, मित्र आणि मंत्र्यांची विचारपूस केली, पण दशरथांचा उल्लेख केला नाही.
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् । शरीरे ऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ।। २.९०.
वसिष्ठ आणि भरत यांनी त्यांची, त्यांच्या शरीराची, यज्ञाग्नीची, झाडांची, शिष्यांची आणि वनातील पशुपक्ष्यांची कुशलता विचारली.
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपा: । भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ।। २.९०.
तसेच हो, असे म्हणून महान तपस्वी भरद्वाज, राघवावरील प्रेमामुळे भरताला म्हणाला.
किमिहागमने कार्य्यं तव राज्यं प्रशासत: । एतदाचक्ष्व मे सर्वं नहि मे शुद्ध्यते मन: ।। २.९०.
राज्य सांभाळताना तू येथे कशासाठी आला आहेस? मला सर्व काही सांग, कारण माझे मन शांत नाही.
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्या नन्दवर्द्धनम् । भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ।। २.९०.
कौसल्येने शत्रूंचा नाश करणारा, आनंद वाढवणारा पुत्र जन्माला घातला, जो भावासह आणि पत्नीसमवेत बऱ्याच काळापासून वनात आहे.