धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः । भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥२-८८-
खरंच, शुभ लक्षणांचा लक्ष्मण खूप भाग्यवान आहे, जो अशा कठीण काळात आपल्या भावाचा, रामाचा, पाठपुरावा करतो.
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् । वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥२-८८-
वैदेहीने आपल्या पतीच्या मागे जाऊन खरेच आपले जीवन सफल केले; पण आपण सर्वजण त्या महात्म्यापासून दूर राहून साशंक आहोत.
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा । गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥२-८८-
दशरथ स्वर्गात गेले आणि राम वनात राहतो, त्यामुळे पृथ्वीला जणू तिच्या नद्यांचा अभाव भासत आहे, ती मला ओस पडली आहे असे वाटते.
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् । वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥२-८८-
राम जरी वनात राहत असला, तरी त्याच्या बाहुबलाने सुरक्षित असलेल्या या पृथ्वीची इच्छा कोणीही मनातही करत नाही.
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् । अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥२-८८-
रिकाम्या सभागृहांनी, मोकाट घोडे-हत्ती, उघडी शहरदारे आणि न राखलेली राजकोष —
अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् । शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥२-८८-
उदास, कमी, संकटात आणि असुरक्षित सैन्य असताना, शत्रूही त्या राज्याची इच्छा करत नाहीत, जशी विष मिसळलेल्या अन्नाची कोणी इच्छा करत नाही.
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा । फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥२-८८-
आजपासून मीही जमिनीवर किंवा गवतावर झोपेन, नेहमी फळमुळे खाईन आणि जटा व झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालीन.
तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने । तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥२-८८-
त्याच्यासाठी, उरलेला काळ मी आनंदाने वनात राहीन; हे वचन मी दिले आहे, ते खोटे ठरणार नाही.
वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति । लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥२-८८-
भावासाठी शत्रुघ्न माझ्यासोबत राहणार नाही; पण लक्ष्मणासोबत तो आर्य अयोध्येचे रक्षण करील.
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः । अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् । प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् । बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥२-८८-
द्विज लोक अयोध्येत ककुत्स्थ वंशजाचे अभिषेक करतील; देवांनी माझी ही खरी इच्छा पूर्ण करावी, मी नम्रतेने प्रार्थना करतो, जर तो अनेक प्रकारे परतला नाही तर.
ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् । वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥२-८८-
मग मी इथेच दीर्घकाळ राहीन, वनात राहणाऱ्या राघवाची आठवण काढत, त्याला सोडू शकत नाही.
thumb|एकोननवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघव: । भरत: काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। २.८९.
त्या रात्री गंगेकाठीच राघवांनी विश्रांती घेतली. पहाटे उठून भरताने शत्रुघ्नाला बोलावलं.
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् । शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ।। २.८९.
शत्रुघ्ना, उठ! अजून का झोपलास? निषादांचा राजा गुहाला पटकन घेऊन ये. तो आपल्या सैन्याला नदी पार करून देईल.
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवार्य्यं विचिन्तयन् । इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोपि प्रचोदित: ।। २.८९.
मी झोपलेलो नाही, त्या श्रेष्ठ पुरुषाचाच विचार करत जागा आहे, असं शत्रुघ्नाने भावाच्या सांगण्यावर उत्तर दिलं.
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयो: । आगम्य प्राञ्जलि: काले गुहो भरतमब्रवीत् ।। २.८९.
त्या दोन्ही सिंहासारख्या पुरुषांचा संवाद चालू असताना, योग्य वेळी गुहा हात जोडून भरताजवळ आला.
कच्चित्सुखं नदीतीरे ऽवात्सी: काकुत्स्थ शर्वरीम् । कच्चित्ते सहसैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ।। २.८९.
काकुत्स्था, गंगेच्या काठी रात्र छान गेली ना? तुझ्या आणि तुझ्या सगळ्या सैन्याच्या कुशलतेची खात्री आहे ना?
गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् । रामस्यानुवशो वाक्यं भरतो ऽपीदमब्रवीत् ।। २.८९.
गुहाने प्रेमाने विचारलेलं ते बोलणं ऐकून, रामाच्या इच्छेनुसार भरताने उत्तर दिलं.
सुखा न: शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् । गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशा: सन्तारयन्तु न: ।। २.८९.
राजा, आमची रात्र सुखात गेली आणि तू आमचं आदरातिथ्य केलंस. आता तुझे नावाडी अनेक होड्या घेऊन याव्यात आणि आम्हाला गंगा पार घालावं.
ततो गुह: संत्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् । प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ।। २.८९.
भरताचा आदेश ऐकताच गुहा घाईने नगरात गेला आणि आपल्या नातेवाईकांना बोलावलं.
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च व: सदा । नाव: समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ।। २.८९.
उठा, जागे व्हा, सदैव तुमचं भलं होवो! सगळ्या होड्या एकत्र आणा, आपण सैन्याला नदी पार नेऊ.
ते तथोक्ता: समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् । पञ्च नावां शतान्याशु समानिन्यु: समन्तत: ।। २.८९.
राजाच्या आज्ञेवरून सर्वजण पटकन उठले आणि सर्व बाजूंनी पाचशे होड्या एकत्र केल्या.
अन्या: स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्टाधरा वरा: । शोभमाना: पताकाभिर्युक्तवाता: सुसंहता: ।। २.८९.
काही होड्यांवर स्वस्तिकाचं चिन्ह होतं, मोठ्या घंटा लटकलेल्या होत्या, पताका फडकत होत्या, पाल लावलेली होती आणि त्या मजबूत बनवलेल्या होत्या.
तत: स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् । सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् । तामारुरोह भरत: शत्रुघ्नश्च महाबल: ।। २.८९.
नंतर गुहाने स्वस्तिकाचं चिन्ह असलेली, पांढऱ्या चादरींनी झाकलेली, मंगल वाद्यांचा गजर असलेली सुंदर होडी आणली. त्यावर भरत आणि बलवान शत्रुघ्न चढले.
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषित: । पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये । अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणा: ।। २.८९.
कौसल्या, सुमित्रा आणि इतर राजकन्या, त्यांच्यापुढे पुरोहित, गुरुजन आणि ब्राह्मण, मग राजघराण्याच्या स्त्रिया आणि गाड्या, दुकाने असे सर्वजण निघाले.
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् । भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ।। २.८९.
शिबिरे लावण्यासाठी आग पेटवली आणि घाटावर उतरले. सामान वाहणाऱ्यांचा गोंगाट आकाशाला भिडला.
पताकिन्यस्तु ता नाव: स्वयं दाशैरधिष्ठिता: । वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगा: ।। २.८९.
पताका लावलेल्या होड्या नावाड्यांनी स्वतः चालवल्या आणि त्या लोकांना पटकन नदीच्या पलीकडे नेऊन पोहोचवलं.
नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् । काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ।। २.८९.
काही होड्या स्त्रियांनी भरलेल्या होत्या, काहींमध्ये घोडे होते, तर काहींमध्ये गाड्यांना जोडलेलं मौल्यवान सामान होतं.
ता: स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् । निवृत्ता: काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभि: ।। २.८९.
त्या सर्वांनी नदीच्या दुसऱ्या काठी पोहोचून लोकांना उतरवलं आणि नावाड्यांनी बांबूच्या काठ्या लावून व्यवस्था केली.
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिता: । तरन्त: स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वता: ।। २.८९.
विजयपताका लावलेले हत्ती, त्यांच्या महावतांनी पुढे नेले जात, ध्वजांनी सजलेले पर्वतासारखे भासू लागले.
नावश्चारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे । अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभि: ।। २.८९.
काही जणांनी होड्यांमधून नदी ओलांडली, काहींनी तराफ्यांवरून गेले, तर काहींनी मडक्यांचा आधार घेतला आणि काहींनी हातांनी पोहत नदी पार केली.