प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा । हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच उंच राजवाड्यांमध्ये, सोन्याच्या, चांदीच्या आणि मौल्यवान रत्नांच्या मजल्यांवर, उत्तम गादींवर राहत असे.
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु । पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥२-८८-
फुलांच्या राशींमध्ये, चंदन आणि अगरूच्या सुगंधात, पांढऱ्या ढगासारख्या उजळ खोल्यांमध्ये, पोपटांच्या किलबिलाटात तो राहत असे.
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु । उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच थंड, सुगंधी आणि उत्तम राजवाड्यांमध्ये, मेरू पर्वतासारख्या, सोन्याच्या भिंतींनी सजलेल्या महालांमध्ये राहत असे.
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः । मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥२-८८-
नेहमीच गाण्यांच्या आणि वाद्यांच्या आवाजात, सुंदर दागिन्यांच्या झंकारात, आणि उत्तम मृदंगांच्या गजरात त्याला जाग येत असे.
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः । गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥२-८८-
योग्य वेळी बंडींनी, अनेक सूत आणि मागधांनी, योग्य गाथा आणि स्तुतींनी, त्या शत्रुताप रामाची सतत स्तुती केली जाई.
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥२-८८-
हे जगात खरंच विश्वास बसणारं नाही; मला हे खरं वाटत नाही. माझं मन गोंधळलंय—कदाचित हे स्वप्नच असावं असं मला वाटतं.
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमाउ एवम् शयीत सः ॥२-८८-
काळापेक्षा बलवान असं दुसरं कोणतंही दैवत नाही, कारण दशरथपुत्र रामाला असं जमिनीवर झोपावं लागतं.
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥२-८८-
आणि विदेहराजाची प्रिय कन्या, सुंदर सीता, दशरथाची सूनसुद्धा, जमिनीवर झोपली आहे.
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् । स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥२-८८-
ही माझ्या भावाची झोपायची जागा आहे; त्यानेच ती बदलली आहे. या कठीण जमिनीवरचे गवत त्याच्या अंगांनी पूर्णपणे चुरडले गेले आहे.
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥२-८८-
माझ्या मते, त्या वेळी सिता आपल्या दागिन्यांसह याच जागेवर झोपली असावी; कारण इथे-तिथे सोन्याचे थेंब चिकटलेले दिसतात.
उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा । तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥२-८८-
इथे सितेचा वरचा कपडा अडकलेला स्पष्ट दिसतो; कारण इथे रेशमी धागे गुंतलेले आहेत.
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी । सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥२-८८-
माझ्या मते, ही झोपायची जागा माझ्या भावासाठी सुखद होती, ज्यामुळे कोवळी, तपस्विनी, सती मैथिलीला काहीही दुःख जाणवले नाही.
हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम । ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥२-८८-
हाय! मी खरोखरच निर्दयी आहे, कारण माझ्यामुळे राघव आपल्या पत्नीसमवेत अशा अवस्थेत, आधाराशिवाय, या झोपेवर झोपतो आहे.
सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः । सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥२-८८-
राजघराण्यात जन्मलेला, सर्व लोकांना सुख देणारा, सर्वांचा प्रिय असलेला, त्याने सर्वात प्रिय असे राज्य सोडले आहे.
कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः । सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥२-८८-
नील कमळासारखा काळा, लाल डोळ्यांचा, सुंदर दिसणारा, सुख भोगण्यास पात्र असलेला पण दुःखाला न शोभणारा राघव जमिनीवर कसा झोपला आहे?
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः । भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥२-८८-
खरंच, शुभ लक्षणांचा लक्ष्मण खूप भाग्यवान आहे, जो अशा कठीण काळात आपल्या भावाचा, रामाचा, पाठपुरावा करतो.
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् । वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥२-८८-
वैदेहीने आपल्या पतीच्या मागे जाऊन खरेच आपले जीवन सफल केले; पण आपण सर्वजण त्या महात्म्यापासून दूर राहून साशंक आहोत.
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा । गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥२-८८-
दशरथ स्वर्गात गेले आणि राम वनात राहतो, त्यामुळे पृथ्वीला जणू तिच्या नद्यांचा अभाव भासत आहे, ती मला ओस पडली आहे असे वाटते.
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् । वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥२-८८-
राम जरी वनात राहत असला, तरी त्याच्या बाहुबलाने सुरक्षित असलेल्या या पृथ्वीची इच्छा कोणीही मनातही करत नाही.
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् । अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥२-८८-
रिकाम्या सभागृहांनी, मोकाट घोडे-हत्ती, उघडी शहरदारे आणि न राखलेली राजकोष —
अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् । शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥२-८८-
उदास, कमी, संकटात आणि असुरक्षित सैन्य असताना, शत्रूही त्या राज्याची इच्छा करत नाहीत, जशी विष मिसळलेल्या अन्नाची कोणी इच्छा करत नाही.
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा । फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥२-८८-
आजपासून मीही जमिनीवर किंवा गवतावर झोपेन, नेहमी फळमुळे खाईन आणि जटा व झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालीन.
तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने । तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥२-८८-
त्याच्यासाठी, उरलेला काळ मी आनंदाने वनात राहीन; हे वचन मी दिले आहे, ते खोटे ठरणार नाही.
वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति । लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥२-८८-
भावासाठी शत्रुघ्न माझ्यासोबत राहणार नाही; पण लक्ष्मणासोबत तो आर्य अयोध्येचे रक्षण करील.
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः । अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् । प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् । बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥२-८८-
द्विज लोक अयोध्येत ककुत्स्थ वंशजाचे अभिषेक करतील; देवांनी माझी ही खरी इच्छा पूर्ण करावी, मी नम्रतेने प्रार्थना करतो, जर तो अनेक प्रकारे परतला नाही तर.
ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् । वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥२-८८-
मग मी इथेच दीर्घकाळ राहीन, वनात राहणाऱ्या राघवाची आठवण काढत, त्याला सोडू शकत नाही.
thumb|एकोननवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघव: । भरत: काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।। २.८९.
त्या रात्री गंगेकाठीच राघवांनी विश्रांती घेतली. पहाटे उठून भरताने शत्रुघ्नाला बोलावलं.
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् । शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ।। २.८९.
शत्रुघ्ना, उठ! अजून का झोपलास? निषादांचा राजा गुहाला पटकन घेऊन ये. तो आपल्या सैन्याला नदी पार करून देईल.
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवार्य्यं विचिन्तयन् । इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोपि प्रचोदित: ।। २.८९.
मी झोपलेलो नाही, त्या श्रेष्ठ पुरुषाचाच विचार करत जागा आहे, असं शत्रुघ्नाने भावाच्या सांगण्यावर उत्तर दिलं.
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयो: । आगम्य प्राञ्जलि: काले गुहो भरतमब्रवीत् ।। २.८९.
त्या दोन्ही सिंहासारख्या पुरुषांचा संवाद चालू असताना, योग्य वेळी गुहा हात जोडून भरताजवळ आला.