सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् । स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥२-८७-
नंतर सौमित्रानं पटकन स्वतः गवत आणून, राघवासाठी एक स्वच्छ झोपायचं ठिकाण तयार केलं.
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥२-८७-
त्या गवतावर राम आणि सीता दोघंही जाऊन बसले; त्यांचे पाय धुऊन लक्ष्मण तिथून मागे सरकला.
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ ॥२-८७-
हे आहे इंगुदीच्या झाडाचं मूळ, आणि हेच ते गवत आहे, ज्यावर राम आणि सीता त्या रात्री झोपले होते.
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् । शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः । महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो । निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥२-८७-
पाठीला ताठ ठेवून, बोटं धनुष्याच्या दोरीवर ठेवून, बाणांनी भरलेली दोन तरकस घेऊन, मोठं धनुष्य सज्ज करून लक्ष्मण संपूर्ण रात्र जागा राहून आजूबाजूला पहारा देत होता.
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् । स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् । महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥२-८७-
मग मीही उत्तम बाण आणि धनुष्य घेऊन तिथे लक्ष्मणासोबत उभा राहिलो, आणि आमचे जागरूक नातेवाईक धनुष्य घेऊन, आम्ही सर्वांनी मिळून, जणू काही महेंद्रासारखे, त्याची राखण केली.
thumb|अष्टाशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अयोध्याकांडातील ऐंशीआठवा सर्ग इथे संपतो.
तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः । इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥२-८८-
सर्व काही बारकाईने ऐकून, भरतानं आपल्या मंत्र्यांसह इंगुदीच्या झाडाजवळ जाऊन, रामाचं झोपायचं ठिकाण पाहिलं.
अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना । शर्वरी शयिता भूमाउ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥२-८८-
त्याने सर्व मातांना सांगितलं, "इथे त्या महात्म्यानं जमिनीवर रात्र काढली; हे त्याच्या झोपण्याचं चिन्ह आहे."
महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता । जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥२-८८-
महाभाग, कुलीन आणि बुद्धिमान दशरथाच्या पोटी जन्मलेला राम, असा महान पुरुष जमिनीवर झोपण्यास योग्य नाही.
अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये । शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥२-८८-
पूर्वी उत्तम मृगजिनं आणि मऊ गादींवर झोपणारा हा पुरुषसिंह, आता जमिनीवर कसा काय झोपतो?
प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा । हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच उंच राजवाड्यांमध्ये, सोन्याच्या, चांदीच्या आणि मौल्यवान रत्नांच्या मजल्यांवर, उत्तम गादींवर राहत असे.
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु । पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥२-८८-
फुलांच्या राशींमध्ये, चंदन आणि अगरूच्या सुगंधात, पांढऱ्या ढगासारख्या उजळ खोल्यांमध्ये, पोपटांच्या किलबिलाटात तो राहत असे.
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु । उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच थंड, सुगंधी आणि उत्तम राजवाड्यांमध्ये, मेरू पर्वतासारख्या, सोन्याच्या भिंतींनी सजलेल्या महालांमध्ये राहत असे.
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः । मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥२-८८-
नेहमीच गाण्यांच्या आणि वाद्यांच्या आवाजात, सुंदर दागिन्यांच्या झंकारात, आणि उत्तम मृदंगांच्या गजरात त्याला जाग येत असे.
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः । गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥२-८८-
योग्य वेळी बंडींनी, अनेक सूत आणि मागधांनी, योग्य गाथा आणि स्तुतींनी, त्या शत्रुताप रामाची सतत स्तुती केली जाई.
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥२-८८-
हे जगात खरंच विश्वास बसणारं नाही; मला हे खरं वाटत नाही. माझं मन गोंधळलंय—कदाचित हे स्वप्नच असावं असं मला वाटतं.
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमाउ एवम् शयीत सः ॥२-८८-
काळापेक्षा बलवान असं दुसरं कोणतंही दैवत नाही, कारण दशरथपुत्र रामाला असं जमिनीवर झोपावं लागतं.
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥२-८८-
आणि विदेहराजाची प्रिय कन्या, सुंदर सीता, दशरथाची सूनसुद्धा, जमिनीवर झोपली आहे.
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् । स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥२-८८-
ही माझ्या भावाची झोपायची जागा आहे; त्यानेच ती बदलली आहे. या कठीण जमिनीवरचे गवत त्याच्या अंगांनी पूर्णपणे चुरडले गेले आहे.
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥२-८८-
माझ्या मते, त्या वेळी सिता आपल्या दागिन्यांसह याच जागेवर झोपली असावी; कारण इथे-तिथे सोन्याचे थेंब चिकटलेले दिसतात.
उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा । तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥२-८८-
इथे सितेचा वरचा कपडा अडकलेला स्पष्ट दिसतो; कारण इथे रेशमी धागे गुंतलेले आहेत.
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी । सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥२-८८-
माझ्या मते, ही झोपायची जागा माझ्या भावासाठी सुखद होती, ज्यामुळे कोवळी, तपस्विनी, सती मैथिलीला काहीही दुःख जाणवले नाही.
हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम । ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥२-८८-
हाय! मी खरोखरच निर्दयी आहे, कारण माझ्यामुळे राघव आपल्या पत्नीसमवेत अशा अवस्थेत, आधाराशिवाय, या झोपेवर झोपतो आहे.
सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः । सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥२-८८-
राजघराण्यात जन्मलेला, सर्व लोकांना सुख देणारा, सर्वांचा प्रिय असलेला, त्याने सर्वात प्रिय असे राज्य सोडले आहे.
कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः । सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥२-८८-
नील कमळासारखा काळा, लाल डोळ्यांचा, सुंदर दिसणारा, सुख भोगण्यास पात्र असलेला पण दुःखाला न शोभणारा राघव जमिनीवर कसा झोपला आहे?
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः । भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥२-८८-
खरंच, शुभ लक्षणांचा लक्ष्मण खूप भाग्यवान आहे, जो अशा कठीण काळात आपल्या भावाचा, रामाचा, पाठपुरावा करतो.
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् । वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥२-८८-
वैदेहीने आपल्या पतीच्या मागे जाऊन खरेच आपले जीवन सफल केले; पण आपण सर्वजण त्या महात्म्यापासून दूर राहून साशंक आहोत.
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा । गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥२-८८-
दशरथ स्वर्गात गेले आणि राम वनात राहतो, त्यामुळे पृथ्वीला जणू तिच्या नद्यांचा अभाव भासत आहे, ती मला ओस पडली आहे असे वाटते.
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् । वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥२-८८-
राम जरी वनात राहत असला, तरी त्याच्या बाहुबलाने सुरक्षित असलेल्या या पृथ्वीची इच्छा कोणीही मनातही करत नाही.
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् । अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥२-८८-
रिकाम्या सभागृहांनी, मोकाट घोडे-हत्ती, उघडी शहरदारे आणि न राखलेली राजकोष —