ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः । जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१-१६-
मग नारायण विष्णू, देवांच्या श्रेष्ठांनी नेमलेला, सर्व काही जाणून असूनही, देवांना अत्यंत सौम्य शब्दांत म्हणाला.
उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः । यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥१-१६-
देवतांनो, त्या राक्षसाधिपतीचा नाश करण्याचा उपाय कोणता आहे? तो उपाय मी स्वीकारून, ऋषींच्या क्लेश करणाऱ्याचा वध कसा करू शकेन?
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् । मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥१-१६-
विष्णूंनी असे विचारल्यावर, सर्व देवांनी त्या अविनाशी विष्णूला उत्तर दिले, 'मानव रूप धारण करून, युद्धात रावणाचा वध कर.'
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दमः । येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥१-१६-
कारण तो शत्रूंचा संहार करणारा रावण, दीर्घकाळ कठोर तपश्चर्या करत होता, ज्यामुळे लोकांचा सर्जक आणि आद्य ब्रह्मा प्रसन्न झाला.
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः । नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥१-१६-
प्रसन्न होऊन, प्रभूने त्या राक्षसाला वर दिला की, विविध प्रकारच्या कोणत्याही जीवांकडून त्याला भीती नाही, फक्त मानवांशिवाय.
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः । एवं पितामहात् तस्मात् वरदानेन गर्वितः ॥१-१६-
वर मागताना त्याने माणसांना दुर्लक्षित केले होते; त्यामुळे पितामहाने दिलेल्या वरामुळे तो गर्विष्ठ झाला.
उत्सादयति लोकांस्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति । तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥१-१६-
तो तीनही लोकांचा नाश करतो आणि स्त्रियांचाही अपहरण करतो; म्हणून, शत्रूंचा दाह करणारा, त्याचा वध केवळ मानवांकडूनच होणार आहे.
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् । पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥१-१६-
देवतांची ही वचने ऐकून, आत्मसंयमी विष्णूंनी त्या वेळी दशरथ राजाला आपला पिता म्हणून निवडले.
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः । अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥१-१६-
आणि त्या काळी तो तेजस्वी राजा पुत्रहीन होता; पुत्रप्राप्तीची इच्छा बाळगून, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या राजाने पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला.
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् । अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥१-१६-
विष्णूंनी आपला निर्णय पक्का करून, पितामहाशी सल्लामसलत केली आणि मग देव व महर्षी यांच्या वंदनाने अदृश्य झाला.
ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् । प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥१-१६-
मग यज्ञ करणाऱ्या राजाच्या अग्नीतून, अतुलनीय तेज असलेले, महान सामर्थ्य व पराक्रम असलेले एक दिव्य रूप प्रकट झाले.
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् । स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥१-१६-
ते रूप काळ्या वर्णाचे, लाल वस्त्र घातलेले, तोंडही लाल, डमरूच्या गजरासारखे गडगडणारे, केस व दाढी तजेलदार आणि पिंगट, तसेच डोक्यावर सुंदर केस असलेले होते.
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् । शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥१-१६-
ते शुभ लक्षणांनी युक्त, दिव्य दागिन्यांनी सजलेले, डोंगरशिखराएवढे उंच, आणि गर्विष्ठ सिंहासारखे पराक्रमी होते.
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् । तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥१-१६-
त्याचा तेज सूर्याप्रमाणे, ज्वलंत अग्नीच्या ज्वाळेसारखा, आणि त्याच्या हातात शुद्ध सोन्याचे व चांदीच्या कडांनी मढवलेले एक पात्र होते.
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् । प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥१-१६-
त्या पात्रात दिव्य खीर भरलेली होती, आणि त्या पात्राला त्याने आपल्या प्रिय पत्नीप्रमाणे हृदयाशी धरले, रुंद बाहूंनी घट्ट पकडले, जणू काही ते मायेमुळे निर्माण झाले आहे.
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥१-१६-
मग राजा दोन्ही हातांनी नमस्कार करून म्हणाला, 'भगवन्, आपले स्वागत आहे! मी आपल्यासाठी काय करू?'
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् । राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥१-१६-
मग प्रजापतीकुळात जन्मलेल्या त्या पुरुषाने पुन्हा असे सांगितले, 'राजा, देवांची पूजा केल्यामुळे तुला हे आज प्राप्त झाले आहे.'
इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् । प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥१-१६-
हे नरश्रेष्ठ, हे देवांनी बनवलेले पायस घे. हे संतानप्राप्तीसाठी आहे, शुभ आहे आणि आरोग्य वाढवणारे आहे.
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै । तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥१-१६-
हे आपल्या योग्य पत्नींस दे आणि सांग, 'हे खा.' राजन, या स्त्रियांच्या माध्यमातून तुला पुत्रप्राप्ती होईल, ज्यासाठी तू हे यज्ञ करतो आहेस.
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् । पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥१-१६-
राजा आनंदाने, डोकं झुकवून, देवांनी दिलेली आणि दिव्य अन्नाने भरलेली ती सोन्याची वाटी स्वीकारली.
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् । मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥१-१६-
त्याने त्या अद्भुत, सुंदर आणि मनाला आनंद देणाऱ्या रूपाला नमस्कार केला आणि अत्यंत आनंदाने त्याची प्रदक्षिणा केली.
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् । बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥१-१६-
मग दशरथाने देवांनी बनवलेले पायस मिळवल्यावर तो अत्यंत आनंदी झाला, जणू एखाद्या गरीबाला धन मिळाले.
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् । संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥१-१६-
ते अद्भुत आणि तेजस्वी कार्य पूर्ण करून, तो चमत्कारिक रूप असलेला जीव तिथेच अदृश्य झाला.
हर्षरश्मिभिरुद्द्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ । शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥१-१६-
आनंदाच्या किरणांनी राजवाड्याचे अंतःपुर उजळून निघाले, जणू शरद ऋतूतील सुंदर आकाश चंद्राच्या प्रकाशाने उजळते.
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् । पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥१-१६-
राजा अंतःपुरात जाऊन कौसल्येला म्हणाला, 'हे पायस घे, हे तुझ्या पुत्रप्राप्तीसाठी आहे.'
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा । अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥१-१६-
त्यावेळी राजाने पायसाचा अर्धा भाग कौसल्येला दिला आणि त्या अर्ध्यातला अर्धा भाग सुमित्रेला दिला.
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् । प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥१-१६-
पुत्रप्राप्तीसाठी उरलेला अर्धा भाग कैकेयीला दिला आणि उरलेला शेवटचा भाग, जो अमृतासारखा होता, पुन्हा सुमित्रेला दिला.
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः । एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥१-१६-
राजाने विचार करून पुन्हा सुमित्रेला एक भाग दिला. अशा प्रकारे त्याने आपल्या प्रत्येक पत्नीला वेगळे पायस दिले.
ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः । सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥१-१६-
राजाच्या त्या सर्व श्रेष्ठ पत्नींच्या हाती असे पायस आल्यावर त्या सर्वजणी अत्यंत आनंदित झाल्या आणि त्यांना मोठा सन्मान वाटला.
ततस्तु ताः प्राश्य तमुत्तमस्त्रियो :::महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् । हुताशनादित्यसमानतेजसो- :::ऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥१-१६-
मग त्या राजाच्या श्रेष्ठ पत्नीांनी वेगवेगळ्या पद्धतीने ते पायस घेतले आणि अग्नी व सूर्यासारख्या तेजस्वी होत लवकरच गर्भवती झाल्या.