त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥२-८७-
माझ्या मुला, तुला पाहून मी जगते आहे; कारण राम आणि त्याचे भाऊ गेले असून, राजा दशरथही नाही. आता फक्त तूच आमचा आधार आहेस.
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् । पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥२-८७-
माझ्या मुला, लक्ष्मणाबद्दल तुला काही वाईट बातमी ऐकू आली नाही ना? कारण एकुलत्या एक मुलाच्या आईसाठी तोही मुलासारखाच आहे.
स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः । कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-८७-
थोडा वेळ सावरून, तरीही रडतच, कीर्तीमान भरताने कौसल्येला धीर दिला आणि गुहाला असे म्हणाला:
भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥२-८७-
माझा भाऊ कुठे राहिला? सीता आणि लक्ष्मण कुठे होते? त्यांनी कोणत्या जागी झोप घेतली आणि काय खाल्ले? गुहा, मला सांग.
सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः । यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥२-८७-
गुहा, निषादांचा राजा, भरताने विचारल्यावर, रामाचे स्वागत कसे केले आणि त्याचा आदर कसा केला हे सर्व सांगू लागला.
अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥२-८७-
रामासाठी मी उत्तम आणि साधे असे अनेक प्रकारचे अन्न, तसेच विविध फळे जेवणासाठी आणली होती.
तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः । न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥२-८७-
पण सत्यप्रताप रामाने ते सर्व नाकारले; कारण क्षत्रिय धर्म आठवून त्याने काहीच स्वीकारले नाही.
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा । इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना ॥२-८७-
'मित्रा, आम्ही काही स्वीकारू नये, पण नेहमी द्यावे,' असे त्या महात्म्याने आम्हाला नम्रपणे समजावले, राजन.
लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः । औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥२-८७-
लक्ष्मणाने पाणी आणल्यावर, कीर्तीमान रामाने ते पिऊन, सीतेसह उपवास पाळला.
ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा । वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥२-८७-
मग उरलेल्या पाण्याने लक्ष्मणानेही विधी केला; तिघेही मौन पाळून, एकाग्रतेने संध्यावंदन केले.
सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् । स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥२-८७-
नंतर सौमित्रानं पटकन स्वतः गवत आणून, राघवासाठी एक स्वच्छ झोपायचं ठिकाण तयार केलं.
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥२-८७-
त्या गवतावर राम आणि सीता दोघंही जाऊन बसले; त्यांचे पाय धुऊन लक्ष्मण तिथून मागे सरकला.
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ ॥२-८७-
हे आहे इंगुदीच्या झाडाचं मूळ, आणि हेच ते गवत आहे, ज्यावर राम आणि सीता त्या रात्री झोपले होते.
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् । शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः । महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो । निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥२-८७-
पाठीला ताठ ठेवून, बोटं धनुष्याच्या दोरीवर ठेवून, बाणांनी भरलेली दोन तरकस घेऊन, मोठं धनुष्य सज्ज करून लक्ष्मण संपूर्ण रात्र जागा राहून आजूबाजूला पहारा देत होता.
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् । स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् । महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥२-८७-
मग मीही उत्तम बाण आणि धनुष्य घेऊन तिथे लक्ष्मणासोबत उभा राहिलो, आणि आमचे जागरूक नातेवाईक धनुष्य घेऊन, आम्ही सर्वांनी मिळून, जणू काही महेंद्रासारखे, त्याची राखण केली.
thumb|अष्टाशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अयोध्याकांडातील ऐंशीआठवा सर्ग इथे संपतो.
तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः । इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥२-८८-
सर्व काही बारकाईने ऐकून, भरतानं आपल्या मंत्र्यांसह इंगुदीच्या झाडाजवळ जाऊन, रामाचं झोपायचं ठिकाण पाहिलं.
अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना । शर्वरी शयिता भूमाउ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥२-८८-
त्याने सर्व मातांना सांगितलं, "इथे त्या महात्म्यानं जमिनीवर रात्र काढली; हे त्याच्या झोपण्याचं चिन्ह आहे."
महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता । जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥२-८८-
महाभाग, कुलीन आणि बुद्धिमान दशरथाच्या पोटी जन्मलेला राम, असा महान पुरुष जमिनीवर झोपण्यास योग्य नाही.
अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये । शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥२-८८-
पूर्वी उत्तम मृगजिनं आणि मऊ गादींवर झोपणारा हा पुरुषसिंह, आता जमिनीवर कसा काय झोपतो?
प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा । हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच उंच राजवाड्यांमध्ये, सोन्याच्या, चांदीच्या आणि मौल्यवान रत्नांच्या मजल्यांवर, उत्तम गादींवर राहत असे.
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु । पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥२-८८-
फुलांच्या राशींमध्ये, चंदन आणि अगरूच्या सुगंधात, पांढऱ्या ढगासारख्या उजळ खोल्यांमध्ये, पोपटांच्या किलबिलाटात तो राहत असे.
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु । उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥२-८८-
तो नेहमीच थंड, सुगंधी आणि उत्तम राजवाड्यांमध्ये, मेरू पर्वतासारख्या, सोन्याच्या भिंतींनी सजलेल्या महालांमध्ये राहत असे.
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः । मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥२-८८-
नेहमीच गाण्यांच्या आणि वाद्यांच्या आवाजात, सुंदर दागिन्यांच्या झंकारात, आणि उत्तम मृदंगांच्या गजरात त्याला जाग येत असे.
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः । गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥२-८८-
योग्य वेळी बंडींनी, अनेक सूत आणि मागधांनी, योग्य गाथा आणि स्तुतींनी, त्या शत्रुताप रामाची सतत स्तुती केली जाई.
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥२-८८-
हे जगात खरंच विश्वास बसणारं नाही; मला हे खरं वाटत नाही. माझं मन गोंधळलंय—कदाचित हे स्वप्नच असावं असं मला वाटतं.
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमाउ एवम् शयीत सः ॥२-८८-
काळापेक्षा बलवान असं दुसरं कोणतंही दैवत नाही, कारण दशरथपुत्र रामाला असं जमिनीवर झोपावं लागतं.
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥२-८८-
आणि विदेहराजाची प्रिय कन्या, सुंदर सीता, दशरथाची सूनसुद्धा, जमिनीवर झोपली आहे.
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् । स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥२-८८-
ही माझ्या भावाची झोपायची जागा आहे; त्यानेच ती बदलली आहे. या कठीण जमिनीवरचे गवत त्याच्या अंगांनी पूर्णपणे चुरडले गेले आहे.
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥२-८८-
माझ्या मते, त्या वेळी सिता आपल्या दागिन्यांसह याच जागेवर झोपली असावी; कारण इथे-तिथे सोन्याचे थेंब चिकटलेले दिसतात.