ध्यान निर्दर शैलेन विनिह्श्वसित धातुना । दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृन्गिणा ॥२-८५-
ध्यानाच्या गुहेसारखा डोंगर, खोल श्वासांची खनिजे, दुःखाने वाकलेली झाडे आणि शोक व थकव्याच्या शिखरांनी भरलेला असा तो भरत होता.
प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना । आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः ॥२-८५-
कैकेयीचा पुत्र मोठ्या दुःखाच्या पर्वताखाली, भ्रमाच्या अनंत शक्तीने, वेदनेच्या बांबूने आणि क्लेशाच्या औषधींनी पूर्णपणे व्यापला गेला होता.
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः । प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः । शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो । नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥२-८५-
तो खोल श्वास घेत होता, मन खूपच अस्वस्थ होते, विचार गोंधळले होते, मोठ्या संकटात सापडला होता, हृदयातील तापाने त्रस्त झाला होता, जणू कळपातून वेगळा पडलेला वाघ.
गुहेन सार्धम् भरतः समागतः । महा अनुभावः सजनः समाहितः । सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर् । गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति ॥२-८५-
त्या वेळी, महान समज असलेला आणि आपल्या माणसांसह असलेला गुहा, खूप दुःखी असलेल्या भरताजवळ गेला आणि त्याला मोठ्या भावाबद्दल धीर देऊ लागला.
thumb|षडशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥२-
आता ऐका, या तेजस्वी वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील छपन्नाव्या सर्गाचे वाचन.
आचचक्षे अथ सद्भावम् लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरताय अप्रमेयाय गुहो गहन गोचरः ॥२-८६-
मग जंगलात राहणाऱ्या गुहानं भरताला, ज्याचे गुण मोजता येणार नाहीत अशा महात्मा लक्ष्मणाच्या उत्तम स्वभावाबद्दल सांगितले.
तम् जाग्रतम् गुणैर् युक्तम् वर चाप इषु धारिणम् । भ्रातृ गुप्त्य् अर्थम् अत्यन्तम् अहम् लक्ष्मणम् अब्रवम् ॥२-८६-
मी लक्ष्मणाला बोललो, जो सदैव जागा होता, गुणांनी युक्त होता, उत्तम धनुष्य आणि बाण हातात घेऊन आपल्या भावाच्या रक्षणासाठी नेहमी तयार असायचा.
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्व अस्याम् सुखम् राघव नन्दन ॥२-८६-
प्रिय, तुझ्यासाठी ही आरामदायक शय्या तयार केली आहे; मन मोकळं ठेव आणि राघवकुळाच्या आनंदा, या शय्येवर सुखाने झोप.
उचितो अयम् जनः सर्वे दुह्खानाम् त्वम् सुख उचितः । धर्म आत्ममः तस्य गुप्त्य् अर्थम् जागरिष्यामहे वयम् ॥२-८६-
हे सर्व लोक दुःख सहन करण्यास सवयीचे आहेत, पण तू सुखासाठी योग्य आहेस; या धर्मात्म्याच्या रक्षणासाठी आम्ही जागरण करतो.
न हि रामात् प्रियतरो मम अस्ति भुवि कश्चन । मा उत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यम् तव अग्रतः ॥२-८६-
राघवापेक्षा मला या पृथ्वीवर कोणीही प्रिय नाही; तू काळजी करू नकोस—हे मी तुझ्यासमोर सत्य सांगतो.
अस्य प्रसादाद् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥२-८६-
त्याच्या कृपेने मला या जगात मोठं यश, धर्माची प्राप्ती आणि भरपूर व शुद्ध संपत्ती मिळेल अशी आशा आहे.
सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्नातिभिः सह ॥२-८६-
म्हणून मी माझ्या सर्व नातेवाईकांसह, धनुष्य हातात घेऊन, सीतेसोबत झोपलेल्या माझ्या प्रिय मित्र रामाचे रक्षण करीन.
न हि मे अविदितम् किम्चिद् वने अस्मिमः चरतः सदा । चतुर् अन्गम् ह्य् अपि बलम् प्रसहेम वयम् युधि ॥२-८६-
या जंगलात फिरताना मला काहीही अज्ञात नाही; चारही अंगांनी सज्ज असलेली मोठी सेना जरी आली, तरी आम्ही तिचा सामना करू शकतो.
एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना । अनुनीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता ॥२-८६-
महात्मा लक्ष्मणाने आम्हाला असे सांगितल्यावर, जो नेहमी धर्माचाच विचार करतो, आम्ही सर्वजण त्याच्या बोलण्याने समजावून गेलो.
कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा ॥२-८६-
दशरथपुत्र राम सीतेसह जमिनीवर झोपले असताना, मला झोप लागेल, की सुख मिळेल, की जिवंत राहता येईल, असं कसं शक्य आहे?
यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि । तम् पश्य गुह सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥२-८६-
गुह, युद्धात ज्याला सर्व देव आणि दैत्य मिळूनही जिंकू शकले नाहीत, तो बघ, आज सीतेसह गवतावर झोपला आहे.
महता तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः । एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥२-८६-
दशरथांचा हा एकुलता एक पुत्र, जो गुणांनी त्यांच्यासारखाच आहे, मोठ्या तपाने आणि अनेक कष्टांनी मिळवलेला आहे.
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरम् वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥२-८६-
राम वनवासाला गेल्यावर राजा फार काळ जगणार नाही; पृथ्वी लवकरच विधवा होईल.
विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः । निर्घोष उपरतम् नूनम् अद्य राज निवेशनम् ॥२-८६-
स्त्रिया मोठ्याने रडून थकल्या आहेत; आज राजवाड्यात नक्कीच शांतता पसरली आहे.
कौसल्या चैव राजा च तथा एव जननी मम । न आशम्से यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम् ॥२-८६-
कौसल्या, राजा आणि माझी आई—हे तिघेही ही रात्र जिवंत राहतील, असं मला वाटत नाही.
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया । दुह्खिता या तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥२-८६-
माझी आई शत्रुघ्नाची काळजी घेत राहिली, तर कदाचित ती जगेल; पण वीर पुत्रासाठी दुःखी असलेली कौसल्या मात्र जगू शकणार नाही.
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनो रथम् । राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥२-८६-
मनाच्या इच्छेला पूर्ण न करता, रामाला राज्यावर बसवू न शकल्याने, माझे वडील नक्कीच प्राण सोडतील.
सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । प्रेत कार्येषु सर्वेषु सम्स्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥२-८६-
त्या वेळी, वडील गेल्यावर, आपापली उद्दिष्टे साध्य केलेले सर्वजण त्यांचे अंतिम संस्कार करतील.
रम्य चत्वर सम्स्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् । हर्म्य प्रासाद सम्पन्नाम् सर्व रत्न विभूषिताम् ॥२-८६-
सुंदर चौक, नीट आखलेले मोठे रस्ते, भव्य राजवाडे आणि सर्व प्रकारच्या रत्नांनी सजलेली ही नगरी,
गज अश्व रथ सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् । सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम् ॥२-८६-
हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली, वाद्यांच्या गजराने निनादलेली, सर्व प्रकारच्या शुभ गोष्टींनी परिपूर्ण, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी भरलेली,
आराम उद्यान सम्पूर्णाम् समाज उत्सव शालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम ॥२-८६-
उद्यानांनी, बागांनी, मेळावे आणि सणांनी नटलेली—माझ्या वडिलांची ही राजनगरी लोक आनंदाने वावरताना पाहील.
अपि सत्य प्रतिज्नेन सार्धम् कुशलिना वयम् । निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥२-८६-
सत्यवचन पाळणाऱ्या त्याच्यासोबत, सुखरूप परत येण्याचा काळ संपल्यावर, आपणही आनंदाने त्या नगरीत प्रवेश करू.
परिदेवयमानस्य तस्य एवम् सुमहात्मनः । तिष्ठतो राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत ॥२-८६-
त्या महात्मा राजपुत्राने अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत उभा असताना, ती रात्र संपली.
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ । अस्मिन् भागीरथी तीरे सुखम् सम्तारितौ मया ॥२-८६-
पहाटे, स्वच्छ सूर्य उगवल्यावर, मी दोघांचे केस जटांमध्ये गुंफून घेतले आणि या भागीरथीच्या काठी त्यांना सुखरूप निरोप दिला.
जटा धरौ तौ द्रुम चीर वाससौ । महा बलौ कुन्जर यूथप उपमौ । वर इषु चाप असि धरौ परम् तपौ । व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥२-८६-
जटाधारी, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घातलेले, बलाढ्य, हत्तींच्या कळपप्रमुखांसारखे, उत्तम धनुष्य, बाण आणि तलवार घेऊन, मोठ्या तपश्चर्येने युक्त असे ते दोघे सीतेसह मागे वळून पाहत निघून गेले.