मा भूत् स कालो यत् कष्टम् न माम् शन्कितुम् अर्हसि । राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम ॥२-८५-
अशी दुर्दैवी वेळ कधीही येऊ नये; तू माझ्यावर शंका घेऊ नकोस. राघव माझा मोठा भाऊ आहे, तो माझ्यासाठी वडिलांसारखा आहे.
तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम् वन वासिनम् । बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते ॥२-८५-
मी वनात राहणाऱ्या ककुत्स्थाला परत आणायला चाललो आहे; दुसरे काही मनात आणू नकोस—गुहा, मी तुला सत्य सांगतो.
स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वा भरत भाषितम् । पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः ॥२-८५-
भरताचे बोलणे ऐकून गुहाचा चेहरा आनंदाने फुलला, आणि तो भरताला पुन्हा हर्षाने म्हणाला.
धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यम् पश्यामि जगती तले । अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि ॥२-८५-
तू खरोखर धन्य आहेस; तुझ्यासारखा दुसरा कोणी या पृथ्वीवर नाही, ज्याला सहज मिळालेले राज्य सोडायची इच्छा आहे.
शाश्वती खलु ते कीर्तिर् लोकान् अनुचरिष्यति । यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि ॥२-८५-
तुझी कीर्ती नक्कीच सर्व लोकांत पसरत जाईल, कारण तू संकटात सापडलेल्या रामाला परत आणायची इच्छा धरली आहेस.
एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतम् तदा । बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥२-८५-
गुहा भरताशी असे बोलत असताना, सूर्याचा प्रकाश मंद झाला आणि रात्र जवळ आली.
सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेन परितोषितः । शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत् ॥२-८५-
गुहानं सैन्याची योग्य मांडणी करून समाधान वाटले. त्यानंतर शत्रुघ्नासोबत तो तेजस्वी पुन्हा आपल्या विश्रांतीस्थळी परतला.
राम चिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः । उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः ॥२-८५-
महात्मा भरताच्या मनात, जो नेहमीच धर्मनिष्ठ आहे आणि ज्याला दुःख सहन करावे लागू नये, त्याच्या मनात चिंता आणि दुःखाने भरलेली वेदना दाटून आली.
अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयति राघवम् । वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम् ॥२-८५-
राघवाच्या अंतःकरणात जणू काही आतून जळणारी आग पेटली होती, जशी जंगलातील दाहाने एखाद्या झाडाच्या आत लपलेली ज्वाळा त्याला जाळते.
प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदः शोक अग्नि सम्भवः । यथा सूर्य अम्शु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम् ॥२-८५-
दुःखाच्या आगीमुळे त्याच्या सर्व अंगातून घाम वाहू लागला, जणू सूर्याच्या किरणांनी तापलेल्या हिमालयातून बर्फ वितळून वाहू लागते.
ध्यान निर्दर शैलेन विनिह्श्वसित धातुना । दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृन्गिणा ॥२-८५-
ध्यानाच्या गुहेसारखा डोंगर, खोल श्वासांची खनिजे, दुःखाने वाकलेली झाडे आणि शोक व थकव्याच्या शिखरांनी भरलेला असा तो भरत होता.
प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना । आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः ॥२-८५-
कैकेयीचा पुत्र मोठ्या दुःखाच्या पर्वताखाली, भ्रमाच्या अनंत शक्तीने, वेदनेच्या बांबूने आणि क्लेशाच्या औषधींनी पूर्णपणे व्यापला गेला होता.
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः । प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः । शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो । नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥२-८५-
तो खोल श्वास घेत होता, मन खूपच अस्वस्थ होते, विचार गोंधळले होते, मोठ्या संकटात सापडला होता, हृदयातील तापाने त्रस्त झाला होता, जणू कळपातून वेगळा पडलेला वाघ.
गुहेन सार्धम् भरतः समागतः । महा अनुभावः सजनः समाहितः । सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर् । गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति ॥२-८५-
त्या वेळी, महान समज असलेला आणि आपल्या माणसांसह असलेला गुहा, खूप दुःखी असलेल्या भरताजवळ गेला आणि त्याला मोठ्या भावाबद्दल धीर देऊ लागला.
thumb|षडशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥२-
आता ऐका, या तेजस्वी वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील छपन्नाव्या सर्गाचे वाचन.
आचचक्षे अथ सद्भावम् लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरताय अप्रमेयाय गुहो गहन गोचरः ॥२-८६-
मग जंगलात राहणाऱ्या गुहानं भरताला, ज्याचे गुण मोजता येणार नाहीत अशा महात्मा लक्ष्मणाच्या उत्तम स्वभावाबद्दल सांगितले.
तम् जाग्रतम् गुणैर् युक्तम् वर चाप इषु धारिणम् । भ्रातृ गुप्त्य् अर्थम् अत्यन्तम् अहम् लक्ष्मणम् अब्रवम् ॥२-८६-
मी लक्ष्मणाला बोललो, जो सदैव जागा होता, गुणांनी युक्त होता, उत्तम धनुष्य आणि बाण हातात घेऊन आपल्या भावाच्या रक्षणासाठी नेहमी तयार असायचा.
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्व अस्याम् सुखम् राघव नन्दन ॥२-८६-
प्रिय, तुझ्यासाठी ही आरामदायक शय्या तयार केली आहे; मन मोकळं ठेव आणि राघवकुळाच्या आनंदा, या शय्येवर सुखाने झोप.
उचितो अयम् जनः सर्वे दुह्खानाम् त्वम् सुख उचितः । धर्म आत्ममः तस्य गुप्त्य् अर्थम् जागरिष्यामहे वयम् ॥२-८६-
हे सर्व लोक दुःख सहन करण्यास सवयीचे आहेत, पण तू सुखासाठी योग्य आहेस; या धर्मात्म्याच्या रक्षणासाठी आम्ही जागरण करतो.
न हि रामात् प्रियतरो मम अस्ति भुवि कश्चन । मा उत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यम् तव अग्रतः ॥२-८६-
राघवापेक्षा मला या पृथ्वीवर कोणीही प्रिय नाही; तू काळजी करू नकोस—हे मी तुझ्यासमोर सत्य सांगतो.
अस्य प्रसादाद् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥२-८६-
त्याच्या कृपेने मला या जगात मोठं यश, धर्माची प्राप्ती आणि भरपूर व शुद्ध संपत्ती मिळेल अशी आशा आहे.
सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्नातिभिः सह ॥२-८६-
म्हणून मी माझ्या सर्व नातेवाईकांसह, धनुष्य हातात घेऊन, सीतेसोबत झोपलेल्या माझ्या प्रिय मित्र रामाचे रक्षण करीन.
न हि मे अविदितम् किम्चिद् वने अस्मिमः चरतः सदा । चतुर् अन्गम् ह्य् अपि बलम् प्रसहेम वयम् युधि ॥२-८६-
या जंगलात फिरताना मला काहीही अज्ञात नाही; चारही अंगांनी सज्ज असलेली मोठी सेना जरी आली, तरी आम्ही तिचा सामना करू शकतो.
एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना । अनुनीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता ॥२-८६-
महात्मा लक्ष्मणाने आम्हाला असे सांगितल्यावर, जो नेहमी धर्माचाच विचार करतो, आम्ही सर्वजण त्याच्या बोलण्याने समजावून गेलो.
कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा ॥२-८६-
दशरथपुत्र राम सीतेसह जमिनीवर झोपले असताना, मला झोप लागेल, की सुख मिळेल, की जिवंत राहता येईल, असं कसं शक्य आहे?
यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि । तम् पश्य गुह सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥२-८६-
गुह, युद्धात ज्याला सर्व देव आणि दैत्य मिळूनही जिंकू शकले नाहीत, तो बघ, आज सीतेसह गवतावर झोपला आहे.
महता तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः । एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥२-८६-
दशरथांचा हा एकुलता एक पुत्र, जो गुणांनी त्यांच्यासारखाच आहे, मोठ्या तपाने आणि अनेक कष्टांनी मिळवलेला आहे.
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरम् वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥२-८६-
राम वनवासाला गेल्यावर राजा फार काळ जगणार नाही; पृथ्वी लवकरच विधवा होईल.
विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः । निर्घोष उपरतम् नूनम् अद्य राज निवेशनम् ॥२-८६-
स्त्रिया मोठ्याने रडून थकल्या आहेत; आज राजवाड्यात नक्कीच शांतता पसरली आहे.
कौसल्या चैव राजा च तथा एव जननी मम । न आशम्से यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम् ॥२-८६-
कौसल्या, राजा आणि माझी आई—हे तिघेही ही रात्र जिवंत राहतील, असं मला वाटत नाही.