आशम्से स्वाशिता सेना वत्स्यति इमाम् विभावरीम् । अर्चितः विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥२-८४-
माझी इच्छा आहे की तुझी सेना जेवून ही रात्र इथेच घालवेल; विविध इच्छा पूर्ण करून तुझा सत्कार केला जाईल, आणि उद्या तू तुझ्या सैन्यासह निघून जाशील.
thumb|पञ्चाशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील पंच्याऐंशीवा सर्ग वाचा.
एवम् उक्तः तु भरतः निषाद अधिपतिम् गुहम् । प्रत्युवाच महा प्राज्ञो वाक्यम् हेतु अर्थ सम्हितम् ॥२-८५-
गुहाने असे म्हटल्यावर, बुद्धिमान भरताने त्याला योग्य कारण आणि अर्थ असलेले शब्द सांगितले.
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतः मम गुरोह् सखे । यो मे त्वम् ईदृशीम् सेनाम् एको अभ्यर्चितुम् इच्चसि ॥२-८५-
गुरूच्या मित्रा, तुझी इच्छा खरीच पूर्ण झाली आहे; कारण तू एकटाच माझ्या इतक्या मोठ्या सैन्याचा सन्मान करायची इच्छा धरलीस.
इति उक्त्वा तु महा तेजा गुहम् वचनम् उत्तमम् । अब्रवीद् भरतः श्रीमान् निषाद अधिपतिम् पुनः ॥२-८५-
असे सांगून, तेजस्वी आणि श्रीमंत भरताने पुन्हा एकदा गुहाला सुंदर शब्दांत विचारले.
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाज आश्रमम् गुह । गहनो अयम् भृशम् देशो गन्गा अनूपो दुरत्ययः ॥२-८५-
गुहा, मी कोणत्या वाटेने भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमाकडे जाऊ? हा प्रदेश खूप दाट आहे आणि गंगेच्या काठी जाणे कठीण आहे.
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः । अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् गुहो गहन गोचरः ॥२-८५-
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे शब्द ऐकून, जंगलाचा मार्ग जाणणारा गुहा हात जोडून म्हणाला.
दाशाः तु अनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः । अहम् च अनुगमिष्यामि राज पुत्र महा यशः ॥२-८५-
धनुष्य चालवणारे सेवक तुझ्या मागे येतील; आणि राजपुत्रा, मी सुद्धा तुझ्या सोबत येईन.
कच्चिन् न दुष्टः व्रजसि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । इयम् ते महती सेना शन्काम् जनयति इव मे ॥२-८५-
तू निष्कलंक कर्म असलेल्या रामाकडे वाईट हेतूने तर जात नाहीस ना? तुझी ही मोठी सेना मला थोडी शंका वाटते.
तम् एवम् अभिभाषन्तम् आकाशैव निर्मलः । भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-८५-
गुहा असे बोलत असताना, भरताने आकाशासारख्या स्वच्छ आणि मृदू शब्दांत त्याला उत्तर दिले.
मा भूत् स कालो यत् कष्टम् न माम् शन्कितुम् अर्हसि । राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम ॥२-८५-
अशी दुर्दैवी वेळ कधीही येऊ नये; तू माझ्यावर शंका घेऊ नकोस. राघव माझा मोठा भाऊ आहे, तो माझ्यासाठी वडिलांसारखा आहे.
तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम् वन वासिनम् । बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते ॥२-८५-
मी वनात राहणाऱ्या ककुत्स्थाला परत आणायला चाललो आहे; दुसरे काही मनात आणू नकोस—गुहा, मी तुला सत्य सांगतो.
स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वा भरत भाषितम् । पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः ॥२-८५-
भरताचे बोलणे ऐकून गुहाचा चेहरा आनंदाने फुलला, आणि तो भरताला पुन्हा हर्षाने म्हणाला.
धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यम् पश्यामि जगती तले । अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि ॥२-८५-
तू खरोखर धन्य आहेस; तुझ्यासारखा दुसरा कोणी या पृथ्वीवर नाही, ज्याला सहज मिळालेले राज्य सोडायची इच्छा आहे.
शाश्वती खलु ते कीर्तिर् लोकान् अनुचरिष्यति । यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि ॥२-८५-
तुझी कीर्ती नक्कीच सर्व लोकांत पसरत जाईल, कारण तू संकटात सापडलेल्या रामाला परत आणायची इच्छा धरली आहेस.
एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतम् तदा । बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥२-८५-
गुहा भरताशी असे बोलत असताना, सूर्याचा प्रकाश मंद झाला आणि रात्र जवळ आली.
सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेन परितोषितः । शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत् ॥२-८५-
गुहानं सैन्याची योग्य मांडणी करून समाधान वाटले. त्यानंतर शत्रुघ्नासोबत तो तेजस्वी पुन्हा आपल्या विश्रांतीस्थळी परतला.
राम चिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः । उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः ॥२-८५-
महात्मा भरताच्या मनात, जो नेहमीच धर्मनिष्ठ आहे आणि ज्याला दुःख सहन करावे लागू नये, त्याच्या मनात चिंता आणि दुःखाने भरलेली वेदना दाटून आली.
अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयति राघवम् । वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम् ॥२-८५-
राघवाच्या अंतःकरणात जणू काही आतून जळणारी आग पेटली होती, जशी जंगलातील दाहाने एखाद्या झाडाच्या आत लपलेली ज्वाळा त्याला जाळते.
प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदः शोक अग्नि सम्भवः । यथा सूर्य अम्शु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम् ॥२-८५-
दुःखाच्या आगीमुळे त्याच्या सर्व अंगातून घाम वाहू लागला, जणू सूर्याच्या किरणांनी तापलेल्या हिमालयातून बर्फ वितळून वाहू लागते.
ध्यान निर्दर शैलेन विनिह्श्वसित धातुना । दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृन्गिणा ॥२-८५-
ध्यानाच्या गुहेसारखा डोंगर, खोल श्वासांची खनिजे, दुःखाने वाकलेली झाडे आणि शोक व थकव्याच्या शिखरांनी भरलेला असा तो भरत होता.
प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना । आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः ॥२-८५-
कैकेयीचा पुत्र मोठ्या दुःखाच्या पर्वताखाली, भ्रमाच्या अनंत शक्तीने, वेदनेच्या बांबूने आणि क्लेशाच्या औषधींनी पूर्णपणे व्यापला गेला होता.
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः । प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः । शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो । नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥२-८५-
तो खोल श्वास घेत होता, मन खूपच अस्वस्थ होते, विचार गोंधळले होते, मोठ्या संकटात सापडला होता, हृदयातील तापाने त्रस्त झाला होता, जणू कळपातून वेगळा पडलेला वाघ.
गुहेन सार्धम् भरतः समागतः । महा अनुभावः सजनः समाहितः । सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर् । गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति ॥२-८५-
त्या वेळी, महान समज असलेला आणि आपल्या माणसांसह असलेला गुहा, खूप दुःखी असलेल्या भरताजवळ गेला आणि त्याला मोठ्या भावाबद्दल धीर देऊ लागला.
thumb|षडशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः ॥२-
आता ऐका, या तेजस्वी वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील छपन्नाव्या सर्गाचे वाचन.
आचचक्षे अथ सद्भावम् लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरताय अप्रमेयाय गुहो गहन गोचरः ॥२-८६-
मग जंगलात राहणाऱ्या गुहानं भरताला, ज्याचे गुण मोजता येणार नाहीत अशा महात्मा लक्ष्मणाच्या उत्तम स्वभावाबद्दल सांगितले.
तम् जाग्रतम् गुणैर् युक्तम् वर चाप इषु धारिणम् । भ्रातृ गुप्त्य् अर्थम् अत्यन्तम् अहम् लक्ष्मणम् अब्रवम् ॥२-८६-
मी लक्ष्मणाला बोललो, जो सदैव जागा होता, गुणांनी युक्त होता, उत्तम धनुष्य आणि बाण हातात घेऊन आपल्या भावाच्या रक्षणासाठी नेहमी तयार असायचा.
इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि शेष्व अस्याम् सुखम् राघव नन्दन ॥२-८६-
प्रिय, तुझ्यासाठी ही आरामदायक शय्या तयार केली आहे; मन मोकळं ठेव आणि राघवकुळाच्या आनंदा, या शय्येवर सुखाने झोप.
उचितो अयम् जनः सर्वे दुह्खानाम् त्वम् सुख उचितः । धर्म आत्ममः तस्य गुप्त्य् अर्थम् जागरिष्यामहे वयम् ॥२-८६-
हे सर्व लोक दुःख सहन करण्यास सवयीचे आहेत, पण तू सुखासाठी योग्य आहेस; या धर्मात्म्याच्या रक्षणासाठी आम्ही जागरण करतो.
न हि रामात् प्रियतरो मम अस्ति भुवि कश्चन । मा उत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यम् तव अग्रतः ॥२-८६-
राघवापेक्षा मला या पृथ्वीवर कोणीही प्रिय नाही; तू काळजी करू नकोस—हे मी तुझ्यासमोर सत्य सांगतो.