नावाम् शतानाम् पन्चानाम् कैवर्तानाम् शतम् शतम् । सम्नद्धानाम् तथा यूनाम् तिष्ठन्तु अत्यभ्यचोदयत् ॥२-८४-
पाचशे नावाडे, शस्त्रधारी आणि तरुण, प्रत्येकी शंभर नावांसाठी शंभरजण, सज्ज राहावेत.
यदा तुष्टः तु भरतः रामस्य इह भविष्यति । सा इयम् स्वस्तिमयी सेना गन्गाम् अद्य तरिष्यति ॥२-८४-
जेव्हा भरत रामावर खूश होईल, तेव्हा ही सेना आज गंगा पार करेल आणि सर्व काही सुखरूप होईल.
इति उक्त्वा उपायनम् गृह्य मत्स्य माम्स मधूनि च । अभिचक्राम भरतम् निषाद अधिपतिर् गुहः ॥२-८४-
असं सांगून, मासे, मांस आणि मध ही भेट घेऊन निषादांचा प्रमुख गुह भरताकडे गेला.
तम् आयान्तम् तु सम्प्रेक्ष्य सूत पुत्रः प्रतापवान् । भरताय आचचक्षे अथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥२-८४-
तो येताना पाहून, सुमंत्र नावाचा शहाणा आणि नम्र सारथी भरताला सांगायला गेला.
एष ज्ञाति सहस्रेण स्थपतिः परिवारितः । कुशलो दण्डक अरण्ये वृद्धो भ्रातुः च ते सखा ॥२-८४-
हा गुह आहे, आपल्या हजार नातेवाईकांसह, दंडकारण्यात कुशल, वयस्कर आणि तुझ्या भावाचा मित्र.
तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वाम् निषाद अधिपो गुहः । असम्शयम् विजानीते यत्र तौ राम लक्ष्मणौ ॥२-८४-
म्हणून, ककुत्स्थ कुलातील भरता, निषादांचा प्रमुख गुह तुला भेटू दे; त्याला नक्कीच माहित आहे की राम आणि लक्ष्मण कुठे आहेत.
एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुमन्त्रात् भरतः शुभम् । उवाच वचनम् शीघ्रम् गुहः पश्यतु माम् इति ॥२-८४-
सुमंत्राकडून हे शुभ शब्द ऐकून भरताने पटकन सांगितलं, 'गुह मला भेटू दे.'
लब्ध्वा अभ्यनुज्ञाम् सम्हृष्टः ज्ञातिभिः परिवारितः । आगम्य भरतम् प्रह्वो गुहो वचनम् अब्रवीइत् ॥२-८४-
परवानगी मिळाल्यावर, आनंदाने आणि आपल्या नातेवाईकांसह, गुह नम्रपणे भरताजवळ गेला आणि म्हणाला—
निष्कुटः चैव देशो अयम् वन्चिताः च अपि ते वयम् । निवेदयामः ते सर्वे स्वके दाश कुले वस ॥२-८४-
हा भाग वस्त्याचा आहे आणि आम्ही सुद्धा फसवले गेलो आहोत; आम्ही सर्वजण तुला सांगतो—तू तुझ्या सेवकांच्या वस्तीमध्येच राहा.
अस्ति मूलम् फलम् चैव निषादैः समुपाहृतम् । आर्द्रम् च माम्सम् शुष्कम् च वन्यम् च उच्च अवचम् महत् ॥२-८४-
निषादांनी आणलेली मुळे आणि फळे आहेत, तसेच ताजे आणि वाळवलेले मांस, आणि भरपूर वनातील खाण्याचे पदार्थ, मोठ्या आणि लहान दोन्ही प्रकारचे, येथे मिळतील.
आशम्से स्वाशिता सेना वत्स्यति इमाम् विभावरीम् । अर्चितः विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥२-८४-
माझी इच्छा आहे की तुझी सेना जेवून ही रात्र इथेच घालवेल; विविध इच्छा पूर्ण करून तुझा सत्कार केला जाईल, आणि उद्या तू तुझ्या सैन्यासह निघून जाशील.
thumb|पञ्चाशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील पंच्याऐंशीवा सर्ग वाचा.
एवम् उक्तः तु भरतः निषाद अधिपतिम् गुहम् । प्रत्युवाच महा प्राज्ञो वाक्यम् हेतु अर्थ सम्हितम् ॥२-८५-
गुहाने असे म्हटल्यावर, बुद्धिमान भरताने त्याला योग्य कारण आणि अर्थ असलेले शब्द सांगितले.
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतः मम गुरोह् सखे । यो मे त्वम् ईदृशीम् सेनाम् एको अभ्यर्चितुम् इच्चसि ॥२-८५-
गुरूच्या मित्रा, तुझी इच्छा खरीच पूर्ण झाली आहे; कारण तू एकटाच माझ्या इतक्या मोठ्या सैन्याचा सन्मान करायची इच्छा धरलीस.
इति उक्त्वा तु महा तेजा गुहम् वचनम् उत्तमम् । अब्रवीद् भरतः श्रीमान् निषाद अधिपतिम् पुनः ॥२-८५-
असे सांगून, तेजस्वी आणि श्रीमंत भरताने पुन्हा एकदा गुहाला सुंदर शब्दांत विचारले.
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाज आश्रमम् गुह । गहनो अयम् भृशम् देशो गन्गा अनूपो दुरत्ययः ॥२-८५-
गुहा, मी कोणत्या वाटेने भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमाकडे जाऊ? हा प्रदेश खूप दाट आहे आणि गंगेच्या काठी जाणे कठीण आहे.
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः । अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् गुहो गहन गोचरः ॥२-८५-
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे शब्द ऐकून, जंगलाचा मार्ग जाणणारा गुहा हात जोडून म्हणाला.
दाशाः तु अनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः । अहम् च अनुगमिष्यामि राज पुत्र महा यशः ॥२-८५-
धनुष्य चालवणारे सेवक तुझ्या मागे येतील; आणि राजपुत्रा, मी सुद्धा तुझ्या सोबत येईन.
कच्चिन् न दुष्टः व्रजसि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । इयम् ते महती सेना शन्काम् जनयति इव मे ॥२-८५-
तू निष्कलंक कर्म असलेल्या रामाकडे वाईट हेतूने तर जात नाहीस ना? तुझी ही मोठी सेना मला थोडी शंका वाटते.
तम् एवम् अभिभाषन्तम् आकाशैव निर्मलः । भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-८५-
गुहा असे बोलत असताना, भरताने आकाशासारख्या स्वच्छ आणि मृदू शब्दांत त्याला उत्तर दिले.
मा भूत् स कालो यत् कष्टम् न माम् शन्कितुम् अर्हसि । राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम ॥२-८५-
अशी दुर्दैवी वेळ कधीही येऊ नये; तू माझ्यावर शंका घेऊ नकोस. राघव माझा मोठा भाऊ आहे, तो माझ्यासाठी वडिलांसारखा आहे.
तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम् वन वासिनम् । बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते ॥२-८५-
मी वनात राहणाऱ्या ककुत्स्थाला परत आणायला चाललो आहे; दुसरे काही मनात आणू नकोस—गुहा, मी तुला सत्य सांगतो.
स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वा भरत भाषितम् । पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः ॥२-८५-
भरताचे बोलणे ऐकून गुहाचा चेहरा आनंदाने फुलला, आणि तो भरताला पुन्हा हर्षाने म्हणाला.
धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यम् पश्यामि जगती तले । अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि ॥२-८५-
तू खरोखर धन्य आहेस; तुझ्यासारखा दुसरा कोणी या पृथ्वीवर नाही, ज्याला सहज मिळालेले राज्य सोडायची इच्छा आहे.
शाश्वती खलु ते कीर्तिर् लोकान् अनुचरिष्यति । यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि ॥२-८५-
तुझी कीर्ती नक्कीच सर्व लोकांत पसरत जाईल, कारण तू संकटात सापडलेल्या रामाला परत आणायची इच्छा धरली आहेस.
एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतम् तदा । बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥२-८५-
गुहा भरताशी असे बोलत असताना, सूर्याचा प्रकाश मंद झाला आणि रात्र जवळ आली.
सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेन परितोषितः । शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत् ॥२-८५-
गुहानं सैन्याची योग्य मांडणी करून समाधान वाटले. त्यानंतर शत्रुघ्नासोबत तो तेजस्वी पुन्हा आपल्या विश्रांतीस्थळी परतला.
राम चिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः । उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः ॥२-८५-
महात्मा भरताच्या मनात, जो नेहमीच धर्मनिष्ठ आहे आणि ज्याला दुःख सहन करावे लागू नये, त्याच्या मनात चिंता आणि दुःखाने भरलेली वेदना दाटून आली.
अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयति राघवम् । वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम् ॥२-८५-
राघवाच्या अंतःकरणात जणू काही आतून जळणारी आग पेटली होती, जशी जंगलातील दाहाने एखाद्या झाडाच्या आत लपलेली ज्वाळा त्याला जाळते.
प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदः शोक अग्नि सम्भवः । यथा सूर्य अम्शु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम् ॥२-८५-
दुःखाच्या आगीमुळे त्याच्या सर्व अंगातून घाम वाहू लागला, जणू सूर्याच्या किरणांनी तापलेल्या हिमालयातून बर्फ वितळून वाहू लागते.