रजकाः तुन्न वायाः च ग्राम घोष महत्तराः । शैलूषाः च सह स्त्रीभिर् यान्ति कैवर्तकाः तथा ॥२-८३-
धोबी, शिवणकाम करणारे, मोठ्या गावांचे आणि खेड्यांचे लोक, बायका घेऊन नाटक करणारे आणि नावाडी असेही तिथे होते.
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्त सम्मताः । गो रथैः भरतम् यान्तम् अनुजग्मुः सहस्रशः ॥२-८३-
वेद जाणणारे, चांगल्या वर्तनाचे ब्राह्मण हजारोंनी गायी आणि रथांसह भरताच्या मागे गेले.
सुवेषाः शुद्ध वसनाः ताम्र मृष्ट अनुलेपनाः । सर्वे ते विविधैः यानैः शनैः भरतम् अन्वयुः ॥२-८३-
सर्वजण नीटनेटक्या, स्वच्छ कपड्यांत, तांब्याचे चकचकीत दागिने घालून, वेगवेगळ्या वाहनांतून हळूहळू भरताच्या मागे गेले.
प्रहृष्ट मुदिता सेना सान्वयात् कैकयी सुतम् । भ्रातुरानयने यान्तम् भरतम् भ्रातृवत्सलम् ॥२-८३-
आनंदी आणि प्रसन्न सैन्य, कैकेयीचा मुलगा, भावावर प्रेम करणारा भरत, भाऊ परत आणायला निघाला तेव्हा त्याच्या सोबत गेले.
ते गत्वा दूरमध्वानम् रथम् यानाश्वकुञ्जरैः । समासेदुस्ततो गङ्गाम् शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥२-८३-
रथ, वाहनं, घोडे आणि हत्ती यांच्यावरून लांब प्रवास करून ते गंगेच्या काठी, शृंगवेरपूराजवळ पोहोचले.
यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः । निवसत्यप्रमादेन देशम् तम् परिपालयन् ॥२-८३-
तिथे रामाचा मित्र, पराक्रमी गुह, आपल्या नातेवाईकांसह, जागरूकपणे त्या प्रदेशाचे रक्षण करत राहत होता.
उपेत्य तीरम् गङ्गायाश्चक्रमाकैरलङ्कतम् । व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्य अनुयायिनी ॥२-८३-
गंगेच्या सुंदर काठी, चाकं आणि कुऱ्हाडींनी सजलेल्या ठिकाणी, भरताच्या मागे चाललेली ती सेना तिथे थांबली.
निरीक्ष्य अनुगताम् सेनाम् ताम् च गन्गाम् शिव उदकाम् । भरतः सचिवान् सर्वान् अब्रवीद् वाक्य कोविदः ॥२-८३-
आपल्या मागे आलेली सेना आणि शुभ गंगेचे पाणी पाहून, बोलण्यात पटाईत भरताने सर्व मंत्र्यांना सांगितले:
निवेशयत मे सैन्यम् अभिप्रायेण सर्वशः । विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्वैदानीम् महा नदीम् ॥२-८३-
माझं सैन्य योग्य त्या ठिकाणी ठेवा. विश्रांती घेतल्यावर आपण उद्या ही मोठी नदी ओलांडू.
दातुम् च तावद् इच्चामि स्वर् गतस्य मही पतेः । और्ध्वदेह निमित्त अर्थम् अवतीर्य उदकम् नदीम् ॥२-८३-
आणि आता, स्वर्गवासी झालेल्या राजासाठी, अंतिम विधीच्या निमित्ताने, नदीकाठी जाऊन पाणी अर्पण करायचं मला आहे.
तस्य एवम् ब्रुवतः अमात्याः तथा इति उक्त्वा समाहिताः । न्यवेशयम्स् तामः चन्देन स्वेन स्वेन पृथक् पृथक् ॥२-८३-
त्याने असे सांगितल्यावर, त्याचे मंत्री लक्षपूर्वक म्हणाले, 'तसेच होईल,' आणि त्यांनी आपापल्या सैन्याला योग्य त्या जागी नीटपणे ठेवलं.
निवेश्य गन्गाम् अनु ताम् महा नदीम् । चमूम् विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् । उवास रामस्य तदा महात्मनो । विचिन्तयानो भरतः निवर्तनम् ॥२-८३-
सैन्याला गंगेच्या काठी, त्याच्या सर्व सजावटीसह, नीटपणे मांडून, भरत रामाच्या परत येण्याचा विचार करत आपल्या श्रेष्ठ सहकाऱ्यांसह तिथेच थांबला.
thumb|चतुरशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या अयोध्याकांडातील चौर्याऐंशीवा सर्ग ऐका.
ततः निविष्टाम् ध्वजिनीम् गन्गाम् अन्वाश्रिताम् नदीम् । निषाद राजो दृष्ट्वा एव ज्ञातीन् सम्त्वरितः अब्रवीत् ॥२-८४-
गंगेच्या काठी सैन्य तळ ठोकलेलं पाहून निषादराजाने आपल्या नातेवाइकांना घाईने बोलावलं.
महती इयम् अतः सेना सागर आभा प्रदृश्यते । न अस्य अन्तम् अवगच्चामि मनसा अपि विचिन्तयन् ॥२-८४-
ही मोठी सेना समुद्रासारखी चमकत आहे; कितीही विचार केला तरी हिचा शेवट मला दिसत नाही.
यथा तु खलु दुर्भद्धिर्भरतः स्वयमागतः । स एष हि महा कायः कोविदार ध्वजो रथे ॥२-८४-
खरंच, भरत स्वतः आपल्या सामर्थ्यासह आला आहे; त्याच्या रथावर कोविदार वृक्षाचा ध्वज फडकतो आहे.
बन्धयिष्यति वा दाशान् अथ वा अस्मान् वधिष्यति । अथ दाशरथिम् रामम् पित्रा राज्यात् विवासितम् ॥२-८४-
तो आपल्याला पकडेल किंवा कदाचित मारेलही; किंवा दशरथपुत्र रामाला वडिलांनी राज्यातून हाकलून दिलं म्हणून—
सम्पन्नाम् श्रियमन्विच्चम्स्तस्य राज्ञः सुदुर्लभाम् । भरतः कैकेयी पुत्रः हन्तुम् समधिगच्चति ॥२-८४-
कैकेयीचा मुलगा भरत, दुर्मिळ असा राजसुख मिळवण्यासाठी, त्याला मारायला येत असावा.
भर्ता चैव सखा चैव रामः दाशरथिर् मम । तस्य अर्थ कामाः सम्नद्धा गन्गा अनूपे अत्र तिष्ठत ॥२-८४-
दशरथपुत्र राम माझा स्वामी आणि मित्र आहे; त्याच्या हितासाठी त्याच्यावर प्रेम करणारे इथे गंगेच्या काठी सज्ज राहा.
तिष्ठन्तु सर्व दाशाः च गन्गाम् अन्वाश्रिता नदीम् । बल युक्ता नदी रक्षा माम्स मूल फल अशनाः ॥२-८४-
गंगेच्या काठी राहणारे सर्व निषाद, जे बळकट आणि समर्थ आहेत, ते मांस, मुळे आणि फळे खाऊन नदीचं रक्षण करत इथेच थांबावेत.
नावाम् शतानाम् पन्चानाम् कैवर्तानाम् शतम् शतम् । सम्नद्धानाम् तथा यूनाम् तिष्ठन्तु अत्यभ्यचोदयत् ॥२-८४-
पाचशे नावाडे, शस्त्रधारी आणि तरुण, प्रत्येकी शंभर नावांसाठी शंभरजण, सज्ज राहावेत.
यदा तुष्टः तु भरतः रामस्य इह भविष्यति । सा इयम् स्वस्तिमयी सेना गन्गाम् अद्य तरिष्यति ॥२-८४-
जेव्हा भरत रामावर खूश होईल, तेव्हा ही सेना आज गंगा पार करेल आणि सर्व काही सुखरूप होईल.
इति उक्त्वा उपायनम् गृह्य मत्स्य माम्स मधूनि च । अभिचक्राम भरतम् निषाद अधिपतिर् गुहः ॥२-८४-
असं सांगून, मासे, मांस आणि मध ही भेट घेऊन निषादांचा प्रमुख गुह भरताकडे गेला.
तम् आयान्तम् तु सम्प्रेक्ष्य सूत पुत्रः प्रतापवान् । भरताय आचचक्षे अथ विनयज्ञो विनीतवत् ॥२-८४-
तो येताना पाहून, सुमंत्र नावाचा शहाणा आणि नम्र सारथी भरताला सांगायला गेला.
एष ज्ञाति सहस्रेण स्थपतिः परिवारितः । कुशलो दण्डक अरण्ये वृद्धो भ्रातुः च ते सखा ॥२-८४-
हा गुह आहे, आपल्या हजार नातेवाईकांसह, दंडकारण्यात कुशल, वयस्कर आणि तुझ्या भावाचा मित्र.
तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वाम् निषाद अधिपो गुहः । असम्शयम् विजानीते यत्र तौ राम लक्ष्मणौ ॥२-८४-
म्हणून, ककुत्स्थ कुलातील भरता, निषादांचा प्रमुख गुह तुला भेटू दे; त्याला नक्कीच माहित आहे की राम आणि लक्ष्मण कुठे आहेत.
एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुमन्त्रात् भरतः शुभम् । उवाच वचनम् शीघ्रम् गुहः पश्यतु माम् इति ॥२-८४-
सुमंत्राकडून हे शुभ शब्द ऐकून भरताने पटकन सांगितलं, 'गुह मला भेटू दे.'
लब्ध्वा अभ्यनुज्ञाम् सम्हृष्टः ज्ञातिभिः परिवारितः । आगम्य भरतम् प्रह्वो गुहो वचनम् अब्रवीइत् ॥२-८४-
परवानगी मिळाल्यावर, आनंदाने आणि आपल्या नातेवाईकांसह, गुह नम्रपणे भरताजवळ गेला आणि म्हणाला—
निष्कुटः चैव देशो अयम् वन्चिताः च अपि ते वयम् । निवेदयामः ते सर्वे स्वके दाश कुले वस ॥२-८४-
हा भाग वस्त्याचा आहे आणि आम्ही सुद्धा फसवले गेलो आहोत; आम्ही सर्वजण तुला सांगतो—तू तुझ्या सेवकांच्या वस्तीमध्येच राहा.
अस्ति मूलम् फलम् चैव निषादैः समुपाहृतम् । आर्द्रम् च माम्सम् शुष्कम् च वन्यम् च उच्च अवचम् महत् ॥२-८४-
निषादांनी आणलेली मुळे आणि फळे आहेत, तसेच ताजे आणि वाळवलेले मांस, आणि भरपूर वनातील खाण्याचे पदार्थ, मोठ्या आणि लहान दोन्ही प्रकारचे, येथे मिळतील.