वधाय देवशतॄणां नृणां लोके मनः कुरु । एवं स्तुतस्तु देवेशो विष्णुस्त्रिदशपुंगवः ॥१-१५-
देव आणि माणसांचे शत्रू या जगात नष्ट करण्यासाठी, हे देवा, तुझा मन वळव. अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, देवांचा स्वामी, श्रेष्ठ विष्णू—
पितामहपुरोगांस्तान् सर्वलोकनमस्कृतः । अब्रवीत् त्रिदशान् सर्वान् समेतान् धर्मसंहितान् ॥१-१५-
सर्व लोकांनी पूजलेला, ब्रह्मा यांच्या पुढे असलेल्या त्या सर्व धर्मनिष्ठ देवांना एकत्र पाहून, त्याने त्यांना संबोधले.
भयं त्यजत भद्रं वो हितार्थं युधि रावणम् । सपुत्रपौत्रं सामात्यं समन्त्रिज्ञातिबान्धवम् ॥१-१५-
भीती सोडा, तुमचं कल्याण होवो; तुमच्या हितासाठी मी युद्धात रावणाचा, त्याच्या पुत्र, नातू, मंत्री, सल्लागार, नातेवाईक आणि मित्रांसह वध करीन.
हत्वा क्रूरं दुराधर्षं देवर्षीणां भयावहम् । दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥१-१५-
त्या क्रूर, पराक्रमी आणि देव-ऋषींना भय देणाऱ्या रावणाचा वध करून, मी दहा हजार आणि एक हजार वर्षे मानवांच्या जगात राहीन.
वत्स्यामि मानुषे लोके पालयन् पृथिवीमिमाम् । एवं दत्त्वा वरं देवो देवानां विष्णुरात्मवान् ॥१-१५-
मी या पृथ्वीवर मानवांमध्ये राहून, तिचं रक्षण करीन. अशा प्रकारे वर देऊन, आत्मसंयमी विष्णूने देवांना आश्वासन दिलं.
मानुष्ये चिन्तयामास जन्मभूमिमथात्मनः । ततः पद्मपलाशाक्षः कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥१-१५-
मग, मानवजन्मासाठी योग्य भूमी कोणती हे विचार करून, कमळासारख्या डोळ्यांनी स्वतःला चार भागांत विभागलं.
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् । ततो देवर्षिगन्धर्वाः सरुद्राः साप्सरोगणाः । स्तुतिभिर्दिव्यरूपाभिस्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥१-१५-
त्या वेळी त्याने दशरथ राजाला वडील म्हणून निवडलं. मग देव, ऋषी, गंधर्व, रुद्र आणि अप्सरांच्या समूहांनी दिव्य स्तोत्रांनी मधुसूदनाची स्तुती केली.
तमुद्धतं रावणमुग्रतेजसं :::प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम् । विरावणं साधु तपस्विकण्टकं :::तपस्विनामुद्धर तं भयावहम् ॥१-१५-
तो गर्विष्ठ, प्रचंड तेजस्वी, देवाधिपतींना द्वेष करणारा, गर्जना करणारा, साधूंना त्रास देणारा रावण—हे साधूंच्या रक्षण करणारा, त्या भयाचा नाश कर.
तमेव हत्वा सबलं सबान्धवम् :::विरावणं रावणमुग्रपौरुषम् । स्वर्लोकमागच्छ गतज्वरश्चिरं सुरेन्द्रगुप्तं गतदोषकल्मषम् ॥१-१५-
त्या गर्जणाऱ्या, पराक्रमी रावणाचा, त्याच्या सैन्यासह आणि नातेवाईकांसह वध करून, इंद्राच्या रक्षणाखाली, दोष आणि पापमुक्त होऊन, स्वर्गलोकात ये.
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे षोडशः सर्गः ॥१-
त्या दिव्य पात्रात अमृतासारख्या खिरीने भरून, त्या पात्राला जणू काही आपल्या प्रिय पत्नीप्रमाणे हृदयाशी धरले, आणि आपल्या रुंद बाहूंनी घट्ट पकडले, जणू काही ते एखाद्या मायावी शक्तीने निर्माण केले आहे असे वाटावे.
ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः । जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥१-१६-
मग नारायण विष्णू, देवांच्या श्रेष्ठांनी नेमलेला, सर्व काही जाणून असूनही, देवांना अत्यंत सौम्य शब्दांत म्हणाला.
उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः । यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥१-१६-
देवतांनो, त्या राक्षसाधिपतीचा नाश करण्याचा उपाय कोणता आहे? तो उपाय मी स्वीकारून, ऋषींच्या क्लेश करणाऱ्याचा वध कसा करू शकेन?
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् । मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥१-१६-
विष्णूंनी असे विचारल्यावर, सर्व देवांनी त्या अविनाशी विष्णूला उत्तर दिले, 'मानव रूप धारण करून, युद्धात रावणाचा वध कर.'
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दमः । येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥१-१६-
कारण तो शत्रूंचा संहार करणारा रावण, दीर्घकाळ कठोर तपश्चर्या करत होता, ज्यामुळे लोकांचा सर्जक आणि आद्य ब्रह्मा प्रसन्न झाला.
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः । नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥१-१६-
प्रसन्न होऊन, प्रभूने त्या राक्षसाला वर दिला की, विविध प्रकारच्या कोणत्याही जीवांकडून त्याला भीती नाही, फक्त मानवांशिवाय.
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः । एवं पितामहात् तस्मात् वरदानेन गर्वितः ॥१-१६-
वर मागताना त्याने माणसांना दुर्लक्षित केले होते; त्यामुळे पितामहाने दिलेल्या वरामुळे तो गर्विष्ठ झाला.
उत्सादयति लोकांस्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति । तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥१-१६-
तो तीनही लोकांचा नाश करतो आणि स्त्रियांचाही अपहरण करतो; म्हणून, शत्रूंचा दाह करणारा, त्याचा वध केवळ मानवांकडूनच होणार आहे.
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् । पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥१-१६-
देवतांची ही वचने ऐकून, आत्मसंयमी विष्णूंनी त्या वेळी दशरथ राजाला आपला पिता म्हणून निवडले.
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः । अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥१-१६-
आणि त्या काळी तो तेजस्वी राजा पुत्रहीन होता; पुत्रप्राप्तीची इच्छा बाळगून, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या राजाने पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला.
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् । अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥१-१६-
विष्णूंनी आपला निर्णय पक्का करून, पितामहाशी सल्लामसलत केली आणि मग देव व महर्षी यांच्या वंदनाने अदृश्य झाला.
ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् । प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥१-१६-
मग यज्ञ करणाऱ्या राजाच्या अग्नीतून, अतुलनीय तेज असलेले, महान सामर्थ्य व पराक्रम असलेले एक दिव्य रूप प्रकट झाले.
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् । स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥१-१६-
ते रूप काळ्या वर्णाचे, लाल वस्त्र घातलेले, तोंडही लाल, डमरूच्या गजरासारखे गडगडणारे, केस व दाढी तजेलदार आणि पिंगट, तसेच डोक्यावर सुंदर केस असलेले होते.
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् । शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥१-१६-
ते शुभ लक्षणांनी युक्त, दिव्य दागिन्यांनी सजलेले, डोंगरशिखराएवढे उंच, आणि गर्विष्ठ सिंहासारखे पराक्रमी होते.
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् । तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥१-१६-
त्याचा तेज सूर्याप्रमाणे, ज्वलंत अग्नीच्या ज्वाळेसारखा, आणि त्याच्या हातात शुद्ध सोन्याचे व चांदीच्या कडांनी मढवलेले एक पात्र होते.
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् । प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥१-१६-
त्या पात्रात दिव्य खीर भरलेली होती, आणि त्या पात्राला त्याने आपल्या प्रिय पत्नीप्रमाणे हृदयाशी धरले, रुंद बाहूंनी घट्ट पकडले, जणू काही ते मायेमुळे निर्माण झाले आहे.
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥१-१६-
मग राजा दोन्ही हातांनी नमस्कार करून म्हणाला, 'भगवन्, आपले स्वागत आहे! मी आपल्यासाठी काय करू?'
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् । राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥१-१६-
मग प्रजापतीकुळात जन्मलेल्या त्या पुरुषाने पुन्हा असे सांगितले, 'राजा, देवांची पूजा केल्यामुळे तुला हे आज प्राप्त झाले आहे.'
इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् । प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥१-१६-
हे नरश्रेष्ठ, हे देवांनी बनवलेले पायस घे. हे संतानप्राप्तीसाठी आहे, शुभ आहे आणि आरोग्य वाढवणारे आहे.
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै । तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥१-१६-
हे आपल्या योग्य पत्नींस दे आणि सांग, 'हे खा.' राजन, या स्त्रियांच्या माध्यमातून तुला पुत्रप्राप्ती होईल, ज्यासाठी तू हे यज्ञ करतो आहेस.
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् । पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥१-१६-
राजा आनंदाने, डोकं झुकवून, देवांनी दिलेली आणि दिव्य अन्नाने भरलेली ती सोन्याची वाटी स्वीकारली.