अपरे वीरण स्तम्बान् बलिनो बलवत्तराः । विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततः ततः ॥२-८०-
इतर काही बलवान आणि अधिक बलवान लोकांनी वीरण्याच्या जाड झाडाझुडपांचे गट फोडले आणि जागोजागी कठीण जागा साफ केल्या.
अपरे अपूरयन् कूपान् पाम्सुभिः श्वभ्रम् आयतम् । निम्न भागाम्स् तथा केचित् समामः चक्रुः समन्ततः ॥२-८०-
काहींनी विहिरी आणि खोल खड्डे वाळूने भरले, तर काहींनी सगळीकडे खालच्या जागा सपाट केल्या.
बबन्धुर् बन्धनीयामः च क्षोद्यान् सम्चुक्षुदुस् तदा । बिभिदुर् भेदनीयामः च ताम्स् तान् देशान् नराः तदा ॥२-८०-
त्यांनी बांधायच्या गोष्टी बांधल्या, काढायच्या गोष्टी काढल्या आणि फोडायच्या जागा फोडल्या.
अचिरेण एव कालेन परिवाहान् बहु उदकान् । चक्रुर् बहु विध आकारान् सागर प्रतिमान् बहून् ॥२-८०-
थोड्याच वेळात त्यांनी अनेक प्रकारचे, समुद्रासारखे मोठे पाण्याचे प्रवाह तयार केले.
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान् । उदपानान् बहुविधान् वेदिका परिमण्डितान् ॥२-८०-
कोरड्या प्रदेशात त्यांनी वेगवेगळ्या आकाराच्या वेदिका असलेल्या उत्तम विहिरी खोदल्या.
ससुधा कुट्टिम तलः प्रपुष्पित मही रुहः । मत्त उद्घुष्ट द्विज गणः पताकाभिर् अलम्कृतः ॥२-८०-
चांगल्या प्लास्टर केलेल्या जमिनी, फुलांनी डवरलेली झाडे, नशेत बुडालेल्या पक्ष्यांचे आवाज आणि झेंड्यांनी सजलेला तो मार्ग फारच सुंदर दिसत होता.
चन्दन उदक सम्सिक्तः नाना कुसुम भूषितः । बह्व् अशोभत सेनायाः पन्थाः स्वर्ग पथ उपमः ॥२-८०-
चंदनाच्या पाण्याने शिंपलेला आणि विविध फुलांनी सजवलेला सैन्याचा मार्ग स्वर्गाच्या वाटेसारखा तेजस्वी दिसत होता.
आज्ञाप्य अथ यथा आज्ञप्ति युक्ताः ते अधिकृता नराः । रमणीयेषु देशेषु बहु स्वादु फलेषु च ॥२-८०-
मग आज्ञा मिळालेल्या अधिकाऱ्यांनी, आज्ञेप्रमाणे, गोड फळांनी भरलेल्या रम्य जागा निवडल्या.
यो निवेशः तु अभिप्रेतः भरतस्य महात्मनः । भूयः तम् शोभयाम् आसुर् भूषाभिर् भूषण उपमम् ॥२-८०-
महात्मा भरताला ज्या वसाहतीची इच्छा होती, ती त्यांनी सुंदर दागिन्यांनी आणखी सजवली, जणू काही ती एखाद्या रत्नासारखी भासत होती.
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः । निवेशम् स्थापयाम् आसुर् भरतस्य महात्मनः ॥२-८०-
ज्यांना शुभ नक्षत्रे आणि मुहूर्त माहित होते, अशा जाणकारांनी महात्मा भरतासाठी वसाहत योग्य वेळी उभारली.
बहु पाम्सु चयाः च अपि परिखा परिवारिताः । तन्त्र इन्द्र कील प्रतिमाः प्रतोली वर शोभिताः ॥२-८०-
उंच वाळूच्या ढिगाऱ्यांनी वेढलेल्या खंदकांनी, इंद्राच्या यंत्रासारख्या खांबांनी आणि सुंदर मुख्य दरवाज्यांनी ती वसाहत शोभली.
प्रासाद माला सम्युक्ताः सौध प्राकार सम्वृताः । पताका शोभिताः सर्वे सुनिर्मित महा पथाः ॥२-८०-
महलांच्या रांगा, मोठ्या इमारती आणि भिंतींनी वेढलेली, सर्वत्र झेंड्यांनी सजलेली आणि रुंद, उत्तम रस्त्यांनी युक्त अशी होती.
विसर्पत्भिर् इव आकाशे विटन्क अग्र विमानकैः । समुच्च्रितैः निवेशाः ते बभुः शक्र पुर उपमाः ॥२-८०-
ज्यांच्या उंच मजल्यांचे शिखर जणू आकाशात तरंगत होते, अशी ती वसाहत इंद्राच्या नगरीसारखी दिसत होती.
जाह्नवीम् तु समासाद्य विविध द्रुम काननाम् । शीतल अमल पानीयाम् महा मीन समाकुलाम् ॥२-८०-
ते गंगा नदीपाशी पोहोचले, जिथे विविध झाडांची दाट जंगले होती, थंड, स्वच्छ पाणी आणि मोठ्या माशांनी भरलेली ती नदी होती.
सचन्द्र तारा गण मण्डितम् यथा । नभः क्षपायाम् अमलम् विराजते । नर इन्द्र मार्गः स तथा व्यराजत । क्रमेण रम्यः शुभ शिल्पि निर्मितः ॥२-८०-
जशी रात्री चंद्र आणि ताऱ्यांनी सजलेले स्वच्छ आकाश तेजस्वी दिसते, तसाच तो राजमार्ग, सुंदर आणि कुशल कारागिरांनी बांधलेला, एकामागून एक उजळून निघाला.
thumb|एकाशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः ॥२-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्याकांडातील एक्याऐंशीवा सर्ग ऐका.
ततः नान्दी मुखीम् रात्रिम् भरतम् सूत मागधाः । तुष्टुवुर् वाग् विशेषज्ञाः स्तवैः मन्गल सम्हितैः ॥२-८१-
मग मंगलमय रात्री भरताचे सूत आणि मागध गायक, शुभशब्दांनी आणि मंगलगीतांनी त्याचे स्तुती करू लागले.
सुवर्ण कोण अभिहतः प्राणदद् याम दुन्दुभिः । दध्मुः शन्खामः च शतशो वाद्यामः च उच्च अवच स्वरान् ॥२-८१-
सुवर्णाच्या कड्यांनी वाजवलेली यामडुंबी घुमू लागली; शेकडो शंख वाजवले गेले आणि वाद्यांनी उंचसखोल सूर लावले.
स तूर्य घोषः सुमहान् दिवम् आपूरयन्न् इव । भरतम् शोक सम्तप्तम् भूयः शोकैः अरन्ध्रयत् ॥२-८१-
तो मोठा वाद्यांचा गजर जणू आकाश भरून टाकतो आहे असं वाटलं, पण तो भरताच्या मनातल्या दुःखाला आणखी वाढवणारा ठरला.
ततः प्रबुद्धो भरतः तम् घोषम् सम्निवर्त्य च । न अहम् राजा इति च अपि उक्त्वा शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥२-८१-
मग भरत जागा झाला आणि तो आवाज थांबवून म्हणाला, "मी राजा नाही," आणि शत्रुघ्नाला असे सांगितले.
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्य अपकृतम् महत् । विसृज्य मयि दुह्खानि राजा दशरथो गतः ॥२-८१-
शत्रुघ्ना, बघ, कैकेयीने लोकांना किती मोठं नुकसान केलंय! राजा दशरथ मला दुःखात टाकून निघून गेला.
तस्य एषा धर्म राजस्य धर्म मूला महात्मनः । परिभ्रमति राज श्रीर् नौर् इव अकर्णिका जले ॥२-८१-
त्या धर्मनिष्ठ आणि महान राजाची राजलक्ष्मी, धर्मावर आधारलेली, आता सुकाणू नसलेल्या होडीसारखी पाण्यात भरकटत आहे.
यो हि नः सुमहान्नाथः सोऽपि प्रव्राजितो वनम् । अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवः स्वयम् ॥२-८१-
आपला मोठा रक्षण करणारा रामसुद्धा, माझ्या आईने धर्म सोडून, वनात पाठवला आहे.
इति एवम् भरतम् प्रेक्ष्य विलपन्तम् विचेतनम् । कृपणम् रुरुदुः सर्वाः सस्वरम् योषितः तदा ॥२-८१-
भरत अशा प्रकारे शोक करताना, व्याकुळ आणि दीन दिसत होता, ते पाहून तिथल्या सर्व स्त्रिया मोठ्याने रडू लागल्या.
तथा तस्मिन् विलपति वसिष्ठो राज धर्मवित् । सभाम् इक्ष्वाकु नाथस्य प्रविवेश महा यशाः ॥२-८१-
भरत शोक करत असताना, राजधर्म जाणणारे आणि कीर्तीमान वसिष्ठ, इक्ष्वाकू राजाच्या सभागृहात आले.
शात कुम्भमयीम् रम्याम् मणि रत्न समाकुलाम् । सुधर्माम् इव धर्म आत्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥२-८१-
ते सुंदर, मृत्तिकेचे आणि रत्नांनी सजलेले सभागृह, जणू सुद्धर्मा सभेसारखे, सेवकांनी भरलेले होते, तिथे ते गेले.
स कान्चनमयम् पीठम् पर अर्ध्य आस्तरण आवृतम् । अध्यास्त सर्व वेदज्ञो दूतान् अनुशशास च ॥२-८१-
सर्व वेदांचा जाणकार वसिष्ठ सोन्याच्या, उत्तम वस्त्रांनी मांडलेल्या आसनावर बसले आणि दूतांना सूचना दिल्या.
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गण बल्लभान् । क्षिप्रम् आनयत अव्यग्राः कृत्यम् आत्ययिकम् हि नः ॥२-८१-
ब्राह्मण, क्षत्रिय, सैनिक, मंत्री आणि लोकांचे प्रमुख — हे सर्व ताबडतोब आणि घाईने इथे आणा, कारण आपल्याला अत्यंत महत्त्वाचं काम आहे.
सराजभृत्यम् शत्रुघ्नम् भरतम् च यश्स्विनम् । युधाजितम् सुमन्त्रम् च ये च तत्र हिता जनाः ॥२-८१-
राजाच्या सेवेत असलेला शत्रुघ्न, कीर्तीमान भरत, युधाजित, सुमंत्र आणि तिथे असलेले सर्व हितचिंतक लोक यांना इथे आणा.
ततः हलहला शब्दो महान् समुदपद्यत । रथैः अश्वैः गजैः च अपि जनानाम् उपगच्चताम् ॥२-८१-
मग लोक रथ, घोडे आणि हत्ती यांवर येऊ लागले, आणि मोठा गोंधळाचा आवाज उठला.