यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे । मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याला अग्नीची सेवा न करणे, गुरूच्या शय्येवर जाणे आणि मित्राचा विश्वासघात करणे यांसारखे पाप लागो.
देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च । मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याला देव, पितर, आई आणि वडिलांची सेवा कधीच करता येऊ नये.
सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा । भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो आजच सत्पुरुषांच्या लोकांतून, त्यांच्या कीर्तीमधून आणि सत्कर्मांमधून लवकरच खाली पडो.
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् । दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो दीर्घबाहू, रुंद छातीचा असूनही, आईची सेवा सोडून निरर्थक उभा राहो.
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः । स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याला कितीही मुले असली तरी तो गरीब राहो, ताप आणि आजारांनी त्रस्त राहो, आणि नेहमी दुःख भोगो.
आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् । आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो समान, दुःखी, वर पाहणाऱ्या आणि मागणी करणाऱ्यांना खोटी आश्वासने देवो.
मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः । राज्Jनो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो नेहमी कपटात रमणारा, कठोर, निंदा करणारा, अपवित्र आणि राजाच्या भीतीने अधर्मी राहो.
ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् । अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो दुष्ट मनाचा पुरुष, ऋतूनंतर स्नान केलेल्या आणि योग्य वेळी तयार असलेल्या पतिव्रता पत्नीवर अन्याय करो.
धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् । त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो आपली धर्मपत्नी सोडून परस्त्रीशी संबंध ठेवो आणि त्याचे मन धर्मापासून दूर जावो.
विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् । तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याला वंश हरवलेल्या ब्राह्मणाला जे पाप लागते, तेच पाप लागो.
पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके । यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याला पाणी दूषित करणे किंवा विष देणे याचे पाप एकट्यालाच लागो.
ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः । बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो अपवित्र इंद्रियांचा असून ब्राह्मणासाठी केलेली पूजा थांबवो किंवा वासरासाठी असलेल्या गायीचे दूध काढो.
तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् । लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, तो पाणी असतानाही तहानलेल्या माणसाला फसवो आणि त्याचे पाप त्याला लागो.
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः । तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याच्या संमतीने आर्य पुरुष निघून गेला, त्याच्या समोर इतर जण भक्तीने वाद घालत असताना आणि योग्य मार्ग शोधत असताना, त्यांच्या पापात तो सामील होवो.
विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः । एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह ॥२-७५-
पती आणि पुत्र या दोघांशिवाय राहिलेल्या कौसल्येने, राजपुत्राच्या पत्नीने, स्वतःला असे धीर देण्याचा प्रयत्न केला, पण ती दुःखाने कोसळली.
तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् । भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-७५-
भरत शोकाने व्याकुळ होऊन शपथेने बोलत असताना, कौसल्येने त्याच्याकडे पाहून असे शब्द सांगितले.
मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते । शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे ॥२-७५-
माझ्या मुला, तुझे हे शपथ घेणे मला आणखी दुःख देत आहे, कारण या शपथांमुळे तू माझे प्राणच काढून घेत आहेस.
दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः । वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि ॥२-७५-
लक्ष्मणासह तुझा मन धर्मापासून कधीच वळला नाही, हे पाहून मला फार आनंद झाला. बाळा, तू नेहमीच सत्यप्रतिज्ञ राहिलास, म्हणून तू सत्पुरुषांच्या लोकांना नक्कीच पोहोचशील.
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् । परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता ॥२-७५-
असं म्हणून तिने आपल्या भावांवर प्रेम करणाऱ्या भरताला मांडीवर घेतलं, त्याच्या बलवान हातांना मिठी मारली आणि ती फार दुःखी होऊन रडू लागली.
एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः । मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः ॥२-७५-
त्या महात्म्याने दुःखात आणि वेदनेत रडत असताना, शोक आणि मोहामुळे त्याचं मन अस्वस्थ झालं.
लालप्यमानस्य विचेतनस्य । प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ । मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् । सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥२-७५-
त्याला धीर देत असताना, तो शुद्ध हरपलेला, ज्ञान हरवलेला, जमिनीवर पडलेला, पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत होता; अशा अवस्थेत त्याच्यासाठी ती रात्र शोकातच गेली.
thumb|षट्सप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील अयोध्या कांडातील सत्त्याहत्तरावा सर्ग ऐका.
तम् एवम् शोक सम्तप्तम् भरतम् केकयी सुतम् । उवाच वदताम् श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठ वाग् ऋषिः ॥२-७६-
अशा प्रकारे शोकाने व्याकुळ झालेल्या केकयीपुत्र भरताला, उत्तम वक्ते आणि श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ यांनी सांगितले.
अलम् शोकेन भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः । प्राप्त कालम् नर पतेः कुरु सम्यानम् उत्तरम् ॥२-७६-
राजकुमार, तुझ्या मोठ्या कीर्तीला शोभेल असं दुःख पुरे झालं. आता योग्य वेळ आली आहे — राजाचे शेवटचे संस्कार कर.
वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतः धारणाम् गतः । प्रेत कार्याणि सर्वाणि कारयाम् आस धर्मवित् ॥२-७६-
वसिष्ठांचे शब्द ऐकून भरताने धीर धरला आणि धर्म जाणणारा म्हणून सर्व मृतक विधी व्यवस्थित करवले.
उद्धृतम् तैल सम्क्लेदात् स तु भूमौ निवेशितम् । आपीत वर्ण वदनम् प्रसुप्तम् इव भूमिपम् ॥२-७६-
तेलातून काढून राजाला जमिनीवर ठेवण्यात आलं; त्याचा चेहरा रंग हरवलेला होता, आणि तो जणू काही झोपलेला आहे असं वाटत होतं.
सम्वेश्य शयने च अग्र्ये नाना रत्न परिष्कृते । ततः दशरथम् पुत्रः विललाप सुदुह्खितः ॥२-७६-
रंगीबेरंगी रत्नांनी सजवलेल्या सुंदर पलंगावर राजाला ठेवून, दशरथांचा मुलगा फार दुःखी होऊन रडू लागला.
किम् ते व्यवसितम् राजन् प्रोषिते मय्य् अनागते । विवास्य रामम् धर्मज्ञम् लक्ष्मणम् च महा बलम् ॥२-७६-
राजा, मी घरी नसताना आणि परत आलो नव्हतो, त्या वेळी तू कोणता निर्णय घेतलास? धर्मज्ञ राम आणि बलवान लक्ष्मणाला वनवासाला पाठवण्याचं कारण काय?
क्व यास्यसि महा राज हित्वा इमम् दुह्खितम् जनम् । हीनम् पुरुष सिम्हेन रामेण अक्लिष्ट कर्मणा ॥२-७६-
महान राजा, तू या दुःखी प्रजेला, आणि निष्कलंक कृत्य असलेल्या पुरुषसिंह रामाशिवाय सोडून कुठे जाणार आहेस?
योग क्षेमम् तु ते राजन् को अस्मिन् कल्पयिता पुरे । त्वयि प्रयाते स्वः तात रामे च वनम् आश्रिते ॥२-७६-
राजा, आता तू स्वर्गवासी झालास आणि राम वनात गेला, अशा वेळी या नगरीचं रक्षण आणि कल्याण कोण करणार?