रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् । भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥२-७५-
ते दोघेही रडत रडत, मनाने मोठ्या असलेल्या आणि दुःखाने रडणाऱ्या कौसल्येच्या जवळ गेले. मग फारच दुःखी कौसल्या भरताला म्हणाली.
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् । सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥२-७५-
हे बघ, तुला हवे असलेले राज्य आता तुला मिळाले आहे, कोणतीही अडचण न येता. कैकेयीने तिच्या कठोर कृत्याने हे तुला पटकन मिळवून दिले.
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् । कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥२-७५-
माझ्या मुलाला झाडाच्या साली घालून वनात पाठवून, त्या क्रूर मनाच्या कैकेयीला यात काय चांगुलपणा दिसतो, हे मला कळत नाही.
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति । हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥२-७५-
लवकरच कैकेयी मला देखील तिथेच पाठवेल, जिथे माझा सुवर्णासारखा तेजस्वी आणि कीर्तीमान मुलगा राहतो.
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् । अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥२-७५-
किंवा मी स्वतः सुमित्रेसोबत अग्निहोत्र करून आनंदाने तिथे जाईन, जिथे राघव आहे.
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि । यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥२-७५-
किंवा, तुला वाटले तर, आजच तू मला तिथे घेऊन जा, जिथे तो पुरुषसिंह, माझा मुलगा, तप करतो आहे.
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् । हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥२-७५-
हे बघ, हे मोठं राज्य, धनधान्याने भरलेलं, हत्ती, घोडे आणि रथांनी युक्त, तिने तुला दिलं आहे.
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः । विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥२-७५-
अशा अनेक कठोर शब्दांनी निष्पाप भरताला तिने दुखावले. त्यामुळे भरताला जणू जखमेवर सुई टोचल्यासारखे तीव्र दुःख झाले.
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः । विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥२-७५-
त्या वेळी भरताचे मन गोंधळले, तो तिच्या पायांवर पडला, अनेक प्रकारे विलाप केला, शुद्ध हरपला आणि नंतर शुद्धीवर येऊन उभा राहिला.
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा । कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥२-७५-
ती अशा प्रकारे विलाप करत असताना, भरताने हात जोडून, दुःखाने वेढलेल्या कौसल्येला असे म्हणाला.
आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् । विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥२-७५-
माऊली, मी काहीच न कळणारा आणि निरपराध असताना, तुम्ही मला का दोष देता? मला राघवावर असलेली माझी गाढ आणि अढळ प्रेमळता तुम्हाला माहीत आहेच.
कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन । सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
माझे मन नेहमी शास्त्राच्या मार्गावर राहो आणि कधीही त्याच्यापासून वळू नये. तो सत्यव्रती, सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ आणि तुमच्या संमतीने चालणारा आहे.
प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु । हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
सर्वात पापी नोकराला पाठवा, सूर्याला अपवित्र करु द्या, किंवा झोपलेल्या गायीला पायाने मारू द्या—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् । अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
मालकाने आपल्या नोकराकडून मोठे काम करून घेतले आणि नंतर त्याला निरुपयोगी केले, तर तो अधर्मच आहे—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
राजा आपल्या प्रजेला मुलांसारखे जपत असताना, कोणी त्याच्याशी द्रोह केला, तर पाप त्याच्यावरच येवो—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः । अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
राजाने योग्य कर घेतल्यानंतरही प्रजेला रक्षण केले नाही, तर त्याचा अधर्म त्याच्यावरच पडो—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् । ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
जो माणूस तपस्व्यांना यज्ञात दक्षिणा देण्याचे वचन देतो आणि श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवून फसवणूक करतो, त्याने ती दक्षिणा देऊ नये.
हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले । मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या, शस्त्रांनी गजबजलेल्या युद्धात, ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने सज्जनांचा धर्म पाळू नये.
उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता । स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
शहाण्या माणसाने मेहनतीने शिकवलेले सूक्ष्म अर्थाचे शास्त्र, ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याच्या वाईट बुद्धीमुळे नष्ट व्हावे.
मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् । द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी, राजसत्तेत बसलेला, भुजांनी सुशोभित असा पुरुष कधीच पाहू नये.
पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः । गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्या निर्दयी माणसाने दूधभात आणि कणकेचे पाणी व्यर्थ खावे आणि आपल्या वडीलधाऱ्यांचा तिरस्कार करावा.
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् । मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने गायीला पायाने स्पर्श करावा, वडीलधाऱ्यांची निंदा स्वतः करावी आणि आपल्या मित्राचा पूर्णपणे विश्वासघात करावा.
विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् । विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योओऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने विश्वासात सांगितलेली कुठलीही गोष्ट लोकांसमोर उघड करावी.
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः । लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, तो आळशी, कृतघ्न, स्वतःला सोडून देणारा, लाज न बाळगणारा आणि सर्वांच्या द्वेषाचा पात्र व्हावा.
पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः । स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, तो आपल्या घरात मुलं, पत्नी आणि नोकरांनी वेढलेला असताना देखील एकटाच चांगले जेवण खावा.
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् । अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याला योग्य पत्नी मिळू नये, तो मुलाबाळांशिवाय मरावा आणि धर्मकृत्ये साध्य करू नये.
मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः । आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने आपल्या वंशाचा नाश पहावा, आपल्या पत्नीमध्ये दुःखी व्हावे आणि पूर्ण आयुष्य मिळवू नये.
राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते । भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥२-७५-
राजा, स्त्री, मूल किंवा वृद्ध यांचा वध केल्याचे आणि नोकराला सोडून दिल्याचे जे पाप सांगितले आहे, ते पाप ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे त्याने भोगावे.
लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च । सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने नेहमी आपल्या नोकरांना लाख, मध, मांस, लोखंड आणि विष यानेच पोसावे.
सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे । पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः ॥२-७५-
शत्रूंच्या सैन्यात भीती निर्माण करून जेव्हा युद्ध सुरू होईल, तेव्हा ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, तो पळताना मारला जावा.