thumb|पञ्चसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील पंचसप्ततितम सर्ग — ऐका.
दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥२-७५-
खूप वेळानंतर शुद्धीवर येऊन, डोळ्यात अश्रू भरून, तो पराक्रमी भरत आपल्या दुःखी आईकडे पाहू लागला.
सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् । राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥२-७५-
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत भरताने आपल्या आईला दोष दिला — 'मला राज्याची इच्छा नाही, आणि मी ना मंत्र्यांशी, ना आईशी काही बोलणार.'
अभिषेकम् न जानामि यो.भूद्रज्Jना समीक्षितः । विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥२-७५-
'राज्याभिषेकाचं काहीच मला माहीत नव्हतं, कारण मी शत्रुघ्नासोबत दूर देशात होतो.'
वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः । विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥२-७५-
'रामाच्या वनवासाची, सौमित्राच्या किंवा सीतेच्या हकालपट्टीची मला काहीच कल्पना नव्हती, हे सगळं कसं घडलं हेही माहीत नव्हतं.'
तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः । कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥२-७५-
अशा प्रकारे भरत मोठ्याने रडत असताना, कौसल्येने त्याचा आवाज ऐकून सुमित्रेला म्हणाली —
आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः । तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥२-७५-
'कैकेयीच्या या क्रूर कृत्यामुळे तिचा मुलगा भरत आला आहे; मला तो दूरदृष्टी असलेला भरत पाहायचा आहे.'
एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा । प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥२-७५-
असं सुमित्रेला सांगून, ती फिकट पडलेली, मळकट वस्त्र घातलेली कौसल्या, थरथरत आणि शुद्ध हरपून, भरत जिथे आहे तिथे निघाली.
स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा । प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥२-७५-
त्या वेळी भरत, शत्रुघ्न आणि रामाचा धाकटा भाऊ असे तिघे मिळून कौसल्येच्या निवासाकडे निघाले.
ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ । पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥२-७५-
शत्रुघ्न आणि भरत, दुःखी कौसल्येला पाहून, दोघेही दुःखाने भरलेले, तिच्या जवळ गेले आणि ती शोकाने बेशुद्ध पडली असताना तिला घट्ट मिठी मारली.
रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् । भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥२-७५-
ते दोघेही रडत रडत, मनाने मोठ्या असलेल्या आणि दुःखाने रडणाऱ्या कौसल्येच्या जवळ गेले. मग फारच दुःखी कौसल्या भरताला म्हणाली.
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् । सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥२-७५-
हे बघ, तुला हवे असलेले राज्य आता तुला मिळाले आहे, कोणतीही अडचण न येता. कैकेयीने तिच्या कठोर कृत्याने हे तुला पटकन मिळवून दिले.
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् । कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥२-७५-
माझ्या मुलाला झाडाच्या साली घालून वनात पाठवून, त्या क्रूर मनाच्या कैकेयीला यात काय चांगुलपणा दिसतो, हे मला कळत नाही.
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति । हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥२-७५-
लवकरच कैकेयी मला देखील तिथेच पाठवेल, जिथे माझा सुवर्णासारखा तेजस्वी आणि कीर्तीमान मुलगा राहतो.
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् । अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥२-७५-
किंवा मी स्वतः सुमित्रेसोबत अग्निहोत्र करून आनंदाने तिथे जाईन, जिथे राघव आहे.
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि । यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥२-७५-
किंवा, तुला वाटले तर, आजच तू मला तिथे घेऊन जा, जिथे तो पुरुषसिंह, माझा मुलगा, तप करतो आहे.
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् । हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥२-७५-
हे बघ, हे मोठं राज्य, धनधान्याने भरलेलं, हत्ती, घोडे आणि रथांनी युक्त, तिने तुला दिलं आहे.
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः । विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥२-७५-
अशा अनेक कठोर शब्दांनी निष्पाप भरताला तिने दुखावले. त्यामुळे भरताला जणू जखमेवर सुई टोचल्यासारखे तीव्र दुःख झाले.
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः । विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥२-७५-
त्या वेळी भरताचे मन गोंधळले, तो तिच्या पायांवर पडला, अनेक प्रकारे विलाप केला, शुद्ध हरपला आणि नंतर शुद्धीवर येऊन उभा राहिला.
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा । कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥२-७५-
ती अशा प्रकारे विलाप करत असताना, भरताने हात जोडून, दुःखाने वेढलेल्या कौसल्येला असे म्हणाला.
आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् । विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥२-७५-
माऊली, मी काहीच न कळणारा आणि निरपराध असताना, तुम्ही मला का दोष देता? मला राघवावर असलेली माझी गाढ आणि अढळ प्रेमळता तुम्हाला माहीत आहेच.
कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन । सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
माझे मन नेहमी शास्त्राच्या मार्गावर राहो आणि कधीही त्याच्यापासून वळू नये. तो सत्यव्रती, सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ आणि तुमच्या संमतीने चालणारा आहे.
प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु । हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
सर्वात पापी नोकराला पाठवा, सूर्याला अपवित्र करु द्या, किंवा झोपलेल्या गायीला पायाने मारू द्या—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् । अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
मालकाने आपल्या नोकराकडून मोठे काम करून घेतले आणि नंतर त्याला निरुपयोगी केले, तर तो अधर्मच आहे—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
राजा आपल्या प्रजेला मुलांसारखे जपत असताना, कोणी त्याच्याशी द्रोह केला, तर पाप त्याच्यावरच येवो—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः । अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
राजाने योग्य कर घेतल्यानंतरही प्रजेला रक्षण केले नाही, तर त्याचा अधर्म त्याच्यावरच पडो—जो तुमच्या संमतीने वागतो त्याचे असेच होते.
सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् । ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
जो माणूस तपस्व्यांना यज्ञात दक्षिणा देण्याचे वचन देतो आणि श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवून फसवणूक करतो, त्याने ती दक्षिणा देऊ नये.
हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले । मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या, शस्त्रांनी गजबजलेल्या युद्धात, ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने सज्जनांचा धर्म पाळू नये.
उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता । स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥२-७५-
शहाण्या माणसाने मेहनतीने शिकवलेले सूक्ष्म अर्थाचे शास्त्र, ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याच्या वाईट बुद्धीमुळे नष्ट व्हावे.
मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् । द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥२-७५-
ज्याने श्रेष्ठ पुरुषाची संमती मिळवली आहे, त्याने चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी, राजसत्तेत बसलेला, भुजांनी सुशोभित असा पुरुष कधीच पाहू नये.