सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया । श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥२-७४-
जिच्या वागणुकीला कधीच तोड नाही, जी नेहमी जगाचा आधार व्हावा म्हणून प्रयत्न करते, गुणांनी नेहमीच भरलेली आणि आपोआपच उत्तम वागणूक करणारी — अशी श्रीमंत कौसल्या आहे.
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् । किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥२-७४-
जिच्याकडे हजारो मुलं असती, तरीही ती दुःखात बुडाली असती; मग रामाशिवाय राहणाऱ्या कौसल्येचं दुःख किती मोठं असेल!
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता । तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥२-७४-
ती एकच पुत्र असलेली, पतीपरायण स्त्री आहे, आणि तू तिला तिच्या मुलावाचून ठेवलेस; म्हणून तुला या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही कायम दुःख भोगावं लागेल.
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् । वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥२-७४-
मी माझ्या भावाचं आणि वडिलांचं उपकार पूर्णपणे फेडीन, आणि त्यांचा मान राखीन — यात काहीच शंका नाही.
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् । स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥२-७४-
कौसल्येचा तेजस्वी पुत्र परत आणल्यावर, मी स्वतःच त्या ऋषींच्या वास असलेल्या वनात जाईन.
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् । शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥२-७४-
तुझ्या हातून झालेलं पाप मी सहन करू शकत नाही, आणि नगरातील लोक अश्रू गिळत पाहत आहेत; म्हणून तुझं हे वाईट ठरवलेलं मी सहन करू शकत नाही.
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश । रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥२-७४-
म्हणून, तू स्वतः अग्नीत उडी मार, नाहीतर दंडक वनात जा, किंवा गळ्यात दोरी बांध — कारण तुला दुसरं काहीच ठिकाण उरलेलं नाही.
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे । कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥२-७४-
राम सत्य आणि शौर्याने पृथ्वीवर परत आला की, मीही आपलं कर्तव्य पूर्ण केलं असं समजेन आणि वनवासाचं कलंक माझ्यावर उरणार नाही.
इति नागैव अरण्ये तोमर अन्कुश चोदितः । पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥२-७४-
असं म्हणून तो जणू काही जंगलात शूल आणि अंकुशाने छेडलेला हत्ती, तसाच संतापाने फुत्कारत, नागासारखा खाली कोसळला.
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा । विधूत सर्व आभरणः परम्तपः । बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः । शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥२-७४-
त्याचे डोळे रक्ताळले होते, वस्त्र सैल झाले होते, सर्व दागिने गळून पडले होते; तो शत्रूंचा छळ करणारा राजपुत्र, पृथ्वीवर पडला होता, जणू उत्सव संपल्यावर इंद्राचा ध्वज खाली पडावा.
thumb|पञ्चसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडातील पंचसप्ततितम सर्ग — ऐका.
दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥२-७५-
खूप वेळानंतर शुद्धीवर येऊन, डोळ्यात अश्रू भरून, तो पराक्रमी भरत आपल्या दुःखी आईकडे पाहू लागला.
सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् । राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥२-७५-
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत भरताने आपल्या आईला दोष दिला — 'मला राज्याची इच्छा नाही, आणि मी ना मंत्र्यांशी, ना आईशी काही बोलणार.'
अभिषेकम् न जानामि यो.भूद्रज्Jना समीक्षितः । विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥२-७५-
'राज्याभिषेकाचं काहीच मला माहीत नव्हतं, कारण मी शत्रुघ्नासोबत दूर देशात होतो.'
वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः । विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥२-७५-
'रामाच्या वनवासाची, सौमित्राच्या किंवा सीतेच्या हकालपट्टीची मला काहीच कल्पना नव्हती, हे सगळं कसं घडलं हेही माहीत नव्हतं.'
तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः । कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥२-७५-
अशा प्रकारे भरत मोठ्याने रडत असताना, कौसल्येने त्याचा आवाज ऐकून सुमित्रेला म्हणाली —
आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः । तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥२-७५-
'कैकेयीच्या या क्रूर कृत्यामुळे तिचा मुलगा भरत आला आहे; मला तो दूरदृष्टी असलेला भरत पाहायचा आहे.'
एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा । प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥२-७५-
असं सुमित्रेला सांगून, ती फिकट पडलेली, मळकट वस्त्र घातलेली कौसल्या, थरथरत आणि शुद्ध हरपून, भरत जिथे आहे तिथे निघाली.
स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा । प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥२-७५-
त्या वेळी भरत, शत्रुघ्न आणि रामाचा धाकटा भाऊ असे तिघे मिळून कौसल्येच्या निवासाकडे निघाले.
ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ । पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥२-७५-
शत्रुघ्न आणि भरत, दुःखी कौसल्येला पाहून, दोघेही दुःखाने भरलेले, तिच्या जवळ गेले आणि ती शोकाने बेशुद्ध पडली असताना तिला घट्ट मिठी मारली.
रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् । भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥२-७५-
ते दोघेही रडत रडत, मनाने मोठ्या असलेल्या आणि दुःखाने रडणाऱ्या कौसल्येच्या जवळ गेले. मग फारच दुःखी कौसल्या भरताला म्हणाली.
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् । सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥२-७५-
हे बघ, तुला हवे असलेले राज्य आता तुला मिळाले आहे, कोणतीही अडचण न येता. कैकेयीने तिच्या कठोर कृत्याने हे तुला पटकन मिळवून दिले.
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् । कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥२-७५-
माझ्या मुलाला झाडाच्या साली घालून वनात पाठवून, त्या क्रूर मनाच्या कैकेयीला यात काय चांगुलपणा दिसतो, हे मला कळत नाही.
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति । हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥२-७५-
लवकरच कैकेयी मला देखील तिथेच पाठवेल, जिथे माझा सुवर्णासारखा तेजस्वी आणि कीर्तीमान मुलगा राहतो.
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् । अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥२-७५-
किंवा मी स्वतः सुमित्रेसोबत अग्निहोत्र करून आनंदाने तिथे जाईन, जिथे राघव आहे.
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि । यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥२-७५-
किंवा, तुला वाटले तर, आजच तू मला तिथे घेऊन जा, जिथे तो पुरुषसिंह, माझा मुलगा, तप करतो आहे.
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् । हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥२-७५-
हे बघ, हे मोठं राज्य, धनधान्याने भरलेलं, हत्ती, घोडे आणि रथांनी युक्त, तिने तुला दिलं आहे.
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः । विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥२-७५-
अशा अनेक कठोर शब्दांनी निष्पाप भरताला तिने दुखावले. त्यामुळे भरताला जणू जखमेवर सुई टोचल्यासारखे तीव्र दुःख झाले.
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः । विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥२-७५-
त्या वेळी भरताचे मन गोंधळले, तो तिच्या पायांवर पडला, अनेक प्रकारे विलाप केला, शुद्ध हरपला आणि नंतर शुद्धीवर येऊन उभा राहिला.
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा । कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥२-७५-
ती अशा प्रकारे विलाप करत असताना, भरताने हात जोडून, दुःखाने वेढलेल्या कौसल्येला असे म्हणाला.