मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके । न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥२-७४-
मातेसारखी दिसलीस तरी, तू माझी शत्रू आहेस, निर्दयी आणि राज्याची हाव असलेली; मी तुझ्याशी बोलणारही नाही, वाईट वागणारी आणि पतीचा नाश करणारी आहेस.
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः । दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥२-७४-
कौसल्या, सुमित्रा आणि माझ्या इतर माताही, तुझ्यासारख्या घराण्याला कलंक लावणाऱ्या स्त्रीमुळे मोठ्या दुःखात सापडल्या आहेत.
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥२-७४-
तू घोड्यांच्या यज्ञाचा अधिपती, धर्मशील आणि बुद्धिमान राजाची मुलगी नाहीस; तू राक्षसीच आहेस, जी आपल्या वडिलांच्या घराण्याचा नाश करण्यासाठी जन्मली आहेस.
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः । वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥२-७४-
तुझ्यामुळेच धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्याला धरून राहणारा राम वनात पाठवला गेला आणि आपल्या दुःखात वडील स्वर्गवासी झाले.
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते । भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥२-७४-
याच पापामुळे आज तू प्रमुख झाली आहेस; मी आणि वडील नसताना, भावांनीही तुला सोडले आहे, आणि साऱ्या जगाला तू अप्रिय झाली आहेस.
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये । कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥२-७४-
धर्मनिष्ठ कौसल्येला तिच्या मुलापासून दूर करून, पापाच्या मार्गावर चाललीस, तर आज तू कोणत्या जगात जाशील, कारण नरकात जाणे हेच तुझे ठरले आहे.
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् । ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥२-७४-
क्रूर स्त्री, तुला हे कळत नाही का की ज्येष्ठ पुत्र राम, जो वडिलांसारखा आहे आणि कौसल्येचा जन्मलेला, तोच घराचा खरा आधार आहे.
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते । तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥२-७४-
मुलगा हा आईच्या अंगातून आणि हृदयातून जन्मतो, म्हणून तो आईला इतर कुणाही नातेवाईकापेक्षा अधिक प्रिय असतो, नुसत्या नात्यामुळे नव्हे.
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता । वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥२-७४-
एकदा धर्माची जाण असलेली, देवांना मान्य असलेली सुरभी हिने पृथ्वीवर तिचे दोन थकलेले, शुद्ध हरवलेले पुत्र पाहिले.
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले । रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-७४-
दुपारच्या वेळी थकलेले, जमिनीवर पडलेले ते दोन मुलगे पाहून, ती आपल्या मुलांच्या दुःखाने डोळ्यांतून अश्रू येईपर्यंत रडली.
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥२-७४-
ती मोठ्या आत्म्याच्या देवेंद्राच्या खाली जात असताना, सुरभीच्या सुवासिक अशा सूक्ष्म अश्रूच्या थेंबांनी तिच्या अंगावर पडले.
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् । सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥२-७४-
स्वतःच्या अंगावर हे पवित्र सुवासिक अश्रू पडताना पाहून, देवांचा राजा इंद्राने सुरभीला अजून अधिक सन्मानाने पाहिले.
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् । आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥२-७४-
शक्राने पाहिले की, सुरभी आकाशात उभी आहे, खूप दुःखी आहे, रडत आहे आणि ती फारच व्याकुळ आहे.
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् । इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥२-७४-
ती दुःखाने संतप्त झालेली पाहून, वज्रधारी, तेजस्वी इंद्राने हात जोडून, काळजीने तिच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् । कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥२-७४-
"आपल्याला कुठूनही मोठा धोका आहे असे नाही ना? मग तुला हा शोक कशामुळे आहे? सर्वांच्या हिताची इच्छा असलेल्या, मला सांग."
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता । पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥२-७४-
अशा प्रकारे बुद्धिमान देवेंद्राने विचारल्यावर, वाक्पटु आणि धीर असलेल्या सुरभीने त्याला उत्तर दिले.
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप । अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥२-७४-
"देवताधिपती, आपल्याला कुठूनही काहीही संकट नाही; पण मी माझ्या स्वतःच्या दुःखी मुलांसाठी शोक करते."
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ । अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥२-७४-
"हे दोन कृश, दुःखी, सूर्याच्या किरणांनी भाजलेले आणि नांगरणाऱ्याने दमलेले पाहून, हे देवेंद्र, मला फारच दुःख होते."
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥२-७४-
"माझ्या शरीरातून जन्मलेले, दुःखाने आणि ओझ्याने थकलेले हे दोघे पाहून माझे मन व्याकुळ होते; पुत्रासारखा प्रिय दुसरा कोणीच नाही."
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् । ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥२-७४-
"जिच्या हजारो मुलांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे, ती आई रडताना पाहूनही, शक्राला पुत्रापेक्षा प्रिय दुसरे कोणीच वाटत नाही."
सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया । श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥२-७४-
जिच्या वागणुकीला कधीच तोड नाही, जी नेहमी जगाचा आधार व्हावा म्हणून प्रयत्न करते, गुणांनी नेहमीच भरलेली आणि आपोआपच उत्तम वागणूक करणारी — अशी श्रीमंत कौसल्या आहे.
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् । किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥२-७४-
जिच्याकडे हजारो मुलं असती, तरीही ती दुःखात बुडाली असती; मग रामाशिवाय राहणाऱ्या कौसल्येचं दुःख किती मोठं असेल!
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता । तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥२-७४-
ती एकच पुत्र असलेली, पतीपरायण स्त्री आहे, आणि तू तिला तिच्या मुलावाचून ठेवलेस; म्हणून तुला या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही कायम दुःख भोगावं लागेल.
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् । वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥२-७४-
मी माझ्या भावाचं आणि वडिलांचं उपकार पूर्णपणे फेडीन, आणि त्यांचा मान राखीन — यात काहीच शंका नाही.
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् । स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥२-७४-
कौसल्येचा तेजस्वी पुत्र परत आणल्यावर, मी स्वतःच त्या ऋषींच्या वास असलेल्या वनात जाईन.
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् । शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥२-७४-
तुझ्या हातून झालेलं पाप मी सहन करू शकत नाही, आणि नगरातील लोक अश्रू गिळत पाहत आहेत; म्हणून तुझं हे वाईट ठरवलेलं मी सहन करू शकत नाही.
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश । रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥२-७४-
म्हणून, तू स्वतः अग्नीत उडी मार, नाहीतर दंडक वनात जा, किंवा गळ्यात दोरी बांध — कारण तुला दुसरं काहीच ठिकाण उरलेलं नाही.
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे । कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥२-७४-
राम सत्य आणि शौर्याने पृथ्वीवर परत आला की, मीही आपलं कर्तव्य पूर्ण केलं असं समजेन आणि वनवासाचं कलंक माझ्यावर उरणार नाही.
इति नागैव अरण्ये तोमर अन्कुश चोदितः । पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥२-७४-
असं म्हणून तो जणू काही जंगलात शूल आणि अंकुशाने छेडलेला हत्ती, तसाच संतापाने फुत्कारत, नागासारखा खाली कोसळला.
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा । विधूत सर्व आभरणः परम्तपः । बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः । शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥२-७४-
त्याचे डोळे रक्ताळले होते, वस्त्र सैल झाले होते, सर्व दागिने गळून पडले होते; तो शत्रूंचा छळ करणारा राजपुत्र, पृथ्वीवर पडला होता, जणू उत्सव संपल्यावर इंद्राचा ध्वज खाली पडावा.