एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् । निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥२-७३-
आता, तुझ्यासाठी मी हे अप्रिय काम करतो — आपल्या घरातील प्रिय भाऊ वनातून परत आणतो.
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः । दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥२-७३-
रामाला परत आणल्यानंतर, मी स्थिर मनाने त्याचा खराखुरा सेवक होईन आणि अंतःकरणाने त्याच्याशी निष्ठावान राहीन.
इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा । प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् । शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः । सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥२-७३-
अशा प्रकारे बोलून, महात्मा भरताने दुःखाने व्याकुळ होऊन, कठोर शब्दांनी तिला दुखावले आणि पुन्हा सिंहासारखा गुंजारव केला.
thumb|चतुःसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥२-
आता चौहेत्तरावा सर्ग ऐका.
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा । रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥२-७४-
मातेला अशा प्रकारे दोष देऊन, भरत मोठ्या रागाने पुन्हा बोलू लागला.
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥२-७४-
कैकयी, तू निर्दयी आणि वाईट वागणारी आहेस; तुला राज्य गमवावे लागो. धर्माने टाकलेली, तू रडत रडत मरण पावू नकोस.
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः । ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥२-७४-
राजाने किंवा अत्यंत धर्मात्मा रामाने तुला काय दोष दिला होता, की तुझ्यामुळे त्यांच्यावर मृत्यू आणि वनवास दोन्ही ओढवले?
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् । कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥२-७४-
तू या घराण्याचा नाश करून जणू गर्भहत्या केलीस; कैकयी, नरकात जा आणि पतीच्या लोकात स्थान मिळवू नकोस.
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥२-७४-
तू हे भयंकर पाप करून, सर्वांना प्रिय असणाऱ्याला दूर लोटलेस आणि मलाही भीतीत टाकलेस.
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः । अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥२-७४-
तुझ्यामुळे माझे वडील गेले, राम वनात गेला; आणि या जगात तू माझ्यावर कलंक आणलास.
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके । न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥२-७४-
मातेसारखी दिसलीस तरी, तू माझी शत्रू आहेस, निर्दयी आणि राज्याची हाव असलेली; मी तुझ्याशी बोलणारही नाही, वाईट वागणारी आणि पतीचा नाश करणारी आहेस.
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः । दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥२-७४-
कौसल्या, सुमित्रा आणि माझ्या इतर माताही, तुझ्यासारख्या घराण्याला कलंक लावणाऱ्या स्त्रीमुळे मोठ्या दुःखात सापडल्या आहेत.
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥२-७४-
तू घोड्यांच्या यज्ञाचा अधिपती, धर्मशील आणि बुद्धिमान राजाची मुलगी नाहीस; तू राक्षसीच आहेस, जी आपल्या वडिलांच्या घराण्याचा नाश करण्यासाठी जन्मली आहेस.
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः । वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥२-७४-
तुझ्यामुळेच धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्याला धरून राहणारा राम वनात पाठवला गेला आणि आपल्या दुःखात वडील स्वर्गवासी झाले.
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते । भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥२-७४-
याच पापामुळे आज तू प्रमुख झाली आहेस; मी आणि वडील नसताना, भावांनीही तुला सोडले आहे, आणि साऱ्या जगाला तू अप्रिय झाली आहेस.
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये । कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥२-७४-
धर्मनिष्ठ कौसल्येला तिच्या मुलापासून दूर करून, पापाच्या मार्गावर चाललीस, तर आज तू कोणत्या जगात जाशील, कारण नरकात जाणे हेच तुझे ठरले आहे.
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् । ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥२-७४-
क्रूर स्त्री, तुला हे कळत नाही का की ज्येष्ठ पुत्र राम, जो वडिलांसारखा आहे आणि कौसल्येचा जन्मलेला, तोच घराचा खरा आधार आहे.
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते । तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥२-७४-
मुलगा हा आईच्या अंगातून आणि हृदयातून जन्मतो, म्हणून तो आईला इतर कुणाही नातेवाईकापेक्षा अधिक प्रिय असतो, नुसत्या नात्यामुळे नव्हे.
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता । वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥२-७४-
एकदा धर्माची जाण असलेली, देवांना मान्य असलेली सुरभी हिने पृथ्वीवर तिचे दोन थकलेले, शुद्ध हरवलेले पुत्र पाहिले.
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले । रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-७४-
दुपारच्या वेळी थकलेले, जमिनीवर पडलेले ते दोन मुलगे पाहून, ती आपल्या मुलांच्या दुःखाने डोळ्यांतून अश्रू येईपर्यंत रडली.
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥२-७४-
ती मोठ्या आत्म्याच्या देवेंद्राच्या खाली जात असताना, सुरभीच्या सुवासिक अशा सूक्ष्म अश्रूच्या थेंबांनी तिच्या अंगावर पडले.
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् । सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥२-७४-
स्वतःच्या अंगावर हे पवित्र सुवासिक अश्रू पडताना पाहून, देवांचा राजा इंद्राने सुरभीला अजून अधिक सन्मानाने पाहिले.
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् । आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥२-७४-
शक्राने पाहिले की, सुरभी आकाशात उभी आहे, खूप दुःखी आहे, रडत आहे आणि ती फारच व्याकुळ आहे.
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् । इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥२-७४-
ती दुःखाने संतप्त झालेली पाहून, वज्रधारी, तेजस्वी इंद्राने हात जोडून, काळजीने तिच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् । कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥२-७४-
"आपल्याला कुठूनही मोठा धोका आहे असे नाही ना? मग तुला हा शोक कशामुळे आहे? सर्वांच्या हिताची इच्छा असलेल्या, मला सांग."
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता । पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥२-७४-
अशा प्रकारे बुद्धिमान देवेंद्राने विचारल्यावर, वाक्पटु आणि धीर असलेल्या सुरभीने त्याला उत्तर दिले.
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप । अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥२-७४-
"देवताधिपती, आपल्याला कुठूनही काहीही संकट नाही; पण मी माझ्या स्वतःच्या दुःखी मुलांसाठी शोक करते."
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ । अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥२-७४-
"हे दोन कृश, दुःखी, सूर्याच्या किरणांनी भाजलेले आणि नांगरणाऱ्याने दमलेले पाहून, हे देवेंद्र, मला फारच दुःख होते."
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥२-७४-
"माझ्या शरीरातून जन्मलेले, दुःखाने आणि ओझ्याने थकलेले हे दोघे पाहून माझे मन व्याकुळ होते; पुत्रासारखा प्रिय दुसरा कोणीच नाही."
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् । ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥२-७४-
"जिच्या हजारो मुलांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे, ती आई रडताना पाहूनही, शक्राला पुत्रापेक्षा प्रिय दुसरे कोणीच वाटत नाही."