सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् । दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा ॥२-७३-
मी हा मोठा भार, जणू दुर्बल जनावरावर मोठं ओझं टाकल्यासारखा, कसा पेलू आणि कोणत्या बळावर सहन करू?
अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा । सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम् ॥२-७३-
माझ्यात योगाने किंवा बुद्धीच्या बळाने जरी सामर्थ्य असलं, तरी पुत्राच्या मोहाने तुला मी कधीच संतुष्ट करणार नाही.
न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् । यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥२-७३-
तू पापवृत्तीची असलीस तरी, राम नेहमी तुला आईप्रमाणे मानला असता, तर मी कधीच तुला सोडण्याची इच्छा केली नसती.
उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि । साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता ॥२-७३-
पापदर्शिनी, पूर्वजांनी निंदलेली आणि सच्चरित्रतेपासून दूर गेलेली, अशी ही वाईट कल्पना तुझ्या मनात कशी आली?
अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते । अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥२-७३-
या घराण्यात नेहमी मोठा भाऊच राजा म्हणून अभिषिक्त होतो; बाकीचे भाऊ त्याच्या आज्ञेनुसार एकाग्र मनाने वागत असतात.
न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे । गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥२-७३-
माझ्या मते, तू न्यायप्रिय नाहीस, ना राजधर्म पाळतोस; तुला राजाच्या आचारधर्माचा शाश्वत मार्गही कळत नाही.
सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते । राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः ॥२-७३-
राजघराण्यात नेहमीच मोठा मुलगा राजा बनतो; हेच सर्व राजांमध्ये, विशेषतः इक्ष्वाकू कुळात, पिढ्यानपिढ्या चालत आले आहे.
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् । अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम् ॥२-७३-
धर्माला एकनिष्ठ आणि कुळपरंपरा जपणाऱ्या लोकांमध्ये, तुझ्यासारख्या व्यक्तीमुळे त्यांच्या वर्तनाचा अभिमानच हरवून गेला आहे.
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः । बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥२-७३-
तू इतक्या थोर राजांच्या वंशात जन्मलेली असूनसुद्धा, तुझ्या बुद्धीवर असा निंदनीय मोह कसा आला?
न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये । त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम ॥२-७३-
पण मी तुझी पापयुक्त इच्छा कधीच पूर्ण करणार नाही; तू जे संकट सुरू केलेस, ते माझ्या जीवावर बेतणारे आहे.
एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् । निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥२-७३-
आता, तुझ्यासाठी मी हे अप्रिय काम करतो — आपल्या घरातील प्रिय भाऊ वनातून परत आणतो.
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः । दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥२-७३-
रामाला परत आणल्यानंतर, मी स्थिर मनाने त्याचा खराखुरा सेवक होईन आणि अंतःकरणाने त्याच्याशी निष्ठावान राहीन.
इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा । प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् । शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः । सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥२-७३-
अशा प्रकारे बोलून, महात्मा भरताने दुःखाने व्याकुळ होऊन, कठोर शब्दांनी तिला दुखावले आणि पुन्हा सिंहासारखा गुंजारव केला.
thumb|चतुःसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥२-
आता चौहेत्तरावा सर्ग ऐका.
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा । रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥२-७४-
मातेला अशा प्रकारे दोष देऊन, भरत मोठ्या रागाने पुन्हा बोलू लागला.
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥२-७४-
कैकयी, तू निर्दयी आणि वाईट वागणारी आहेस; तुला राज्य गमवावे लागो. धर्माने टाकलेली, तू रडत रडत मरण पावू नकोस.
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः । ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥२-७४-
राजाने किंवा अत्यंत धर्मात्मा रामाने तुला काय दोष दिला होता, की तुझ्यामुळे त्यांच्यावर मृत्यू आणि वनवास दोन्ही ओढवले?
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् । कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥२-७४-
तू या घराण्याचा नाश करून जणू गर्भहत्या केलीस; कैकयी, नरकात जा आणि पतीच्या लोकात स्थान मिळवू नकोस.
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥२-७४-
तू हे भयंकर पाप करून, सर्वांना प्रिय असणाऱ्याला दूर लोटलेस आणि मलाही भीतीत टाकलेस.
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः । अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥२-७४-
तुझ्यामुळे माझे वडील गेले, राम वनात गेला; आणि या जगात तू माझ्यावर कलंक आणलास.
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके । न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥२-७४-
मातेसारखी दिसलीस तरी, तू माझी शत्रू आहेस, निर्दयी आणि राज्याची हाव असलेली; मी तुझ्याशी बोलणारही नाही, वाईट वागणारी आणि पतीचा नाश करणारी आहेस.
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः । दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥२-७४-
कौसल्या, सुमित्रा आणि माझ्या इतर माताही, तुझ्यासारख्या घराण्याला कलंक लावणाऱ्या स्त्रीमुळे मोठ्या दुःखात सापडल्या आहेत.
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥२-७४-
तू घोड्यांच्या यज्ञाचा अधिपती, धर्मशील आणि बुद्धिमान राजाची मुलगी नाहीस; तू राक्षसीच आहेस, जी आपल्या वडिलांच्या घराण्याचा नाश करण्यासाठी जन्मली आहेस.
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः । वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥२-७४-
तुझ्यामुळेच धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्याला धरून राहणारा राम वनात पाठवला गेला आणि आपल्या दुःखात वडील स्वर्गवासी झाले.
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते । भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥२-७४-
याच पापामुळे आज तू प्रमुख झाली आहेस; मी आणि वडील नसताना, भावांनीही तुला सोडले आहे, आणि साऱ्या जगाला तू अप्रिय झाली आहेस.
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये । कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥२-७४-
धर्मनिष्ठ कौसल्येला तिच्या मुलापासून दूर करून, पापाच्या मार्गावर चाललीस, तर आज तू कोणत्या जगात जाशील, कारण नरकात जाणे हेच तुझे ठरले आहे.
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् । ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥२-७४-
क्रूर स्त्री, तुला हे कळत नाही का की ज्येष्ठ पुत्र राम, जो वडिलांसारखा आहे आणि कौसल्येचा जन्मलेला, तोच घराचा खरा आधार आहे.
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते । तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥२-७४-
मुलगा हा आईच्या अंगातून आणि हृदयातून जन्मतो, म्हणून तो आईला इतर कुणाही नातेवाईकापेक्षा अधिक प्रिय असतो, नुसत्या नात्यामुळे नव्हे.
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता । वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥२-७४-
एकदा धर्माची जाण असलेली, देवांना मान्य असलेली सुरभी हिने पृथ्वीवर तिचे दोन थकलेले, शुद्ध हरवलेले पुत्र पाहिले.
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले । रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-७४-
दुपारच्या वेळी थकलेले, जमिनीवर पडलेले ते दोन मुलगे पाहून, ती आपल्या मुलांच्या दुःखाने डोळ्यांतून अश्रू येईपर्यंत रडली.