त्वाम् प्राप्य हि पिता मे.द्य सत्यसन्धो महायशाः । तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥२-७३-
सत्यव्रती, कीर्तीमान माझ्या वडिलांना, तुझ्या भेटीमुळे तीव्र दुःखाने ग्रासलं आणि राजा दशरथ यांचा अंत झाला.
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः । कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः ॥२-७३-
धर्मप्रिय, महान राजा माझे वडील नष्ट झाले; रामाला वनवास का घडवला, आणि तो वनात का गेला याचं कारण काय?
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते । दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम ॥२-७३-
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या कौसल्या आणि सुमित्रा, आई, तुझ्या भेटीनंतर कसं जगू शकतील, हेच कठीण आहे.
ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् । वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥२-७३-
खरंच, तो आर्य, धर्मशील राम नेहमीच तुझ्याशी आईप्रमाणे आदराने वागतो, जसा मुलगा आपल्या आईशी वागतो.
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी । त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥२-७३-
माझी ज्येष्ठ आई कौसल्या, दूरदृष्टी असलेली, तुझ्याशी नेहमीच धर्म पाळून, बहिणीसारखी वागते.
तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् । प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि ॥२-७३-
स्वतःवर संयम असणाऱ्या, झाडाच्या साली आणि मृगचर्म घालणाऱ्या तिच्या मुलाला वनवासाला पाठवल्यावर, पापी, तुला दुःख का होत नाही?
अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् । प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम् ॥२-७३-
निर्दोष, शूर, संयमी आणि कीर्तीमान अशा, साली घातलेल्या रामाला वनवास दिल्यावर, याचं कारण तुला काय दिसतं?
लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति । तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम् ॥२-७३-
मला आधीच माहित होतं, की तुला राघवाविषयी लोभ आहे; राज्याच्या मोहासाठी तू हे मोठं संकट घडवलंस.
अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ । केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे ॥२-७३-
राम आणि लक्ष्मण या पुरुषसिंहांशिवाय, मी कोणत्या शक्तीने किंवा सामर्थ्याने हे राज्य सांभाळू शकतो?
तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः । उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा ॥२-७३-
महाबली राजा नेहमीच धर्मनिष्ठ, बलवान रामावर अवलंबून होता, जसा मेरू पर्वत आपल्या वनावर अवलंबून असतो.
सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् । दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा ॥२-७३-
मी हा मोठा भार, जणू दुर्बल जनावरावर मोठं ओझं टाकल्यासारखा, कसा पेलू आणि कोणत्या बळावर सहन करू?
अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा । सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम् ॥२-७३-
माझ्यात योगाने किंवा बुद्धीच्या बळाने जरी सामर्थ्य असलं, तरी पुत्राच्या मोहाने तुला मी कधीच संतुष्ट करणार नाही.
न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् । यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥२-७३-
तू पापवृत्तीची असलीस तरी, राम नेहमी तुला आईप्रमाणे मानला असता, तर मी कधीच तुला सोडण्याची इच्छा केली नसती.
उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि । साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता ॥२-७३-
पापदर्शिनी, पूर्वजांनी निंदलेली आणि सच्चरित्रतेपासून दूर गेलेली, अशी ही वाईट कल्पना तुझ्या मनात कशी आली?
अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते । अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥२-७३-
या घराण्यात नेहमी मोठा भाऊच राजा म्हणून अभिषिक्त होतो; बाकीचे भाऊ त्याच्या आज्ञेनुसार एकाग्र मनाने वागत असतात.
न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे । गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥२-७३-
माझ्या मते, तू न्यायप्रिय नाहीस, ना राजधर्म पाळतोस; तुला राजाच्या आचारधर्माचा शाश्वत मार्गही कळत नाही.
सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते । राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः ॥२-७३-
राजघराण्यात नेहमीच मोठा मुलगा राजा बनतो; हेच सर्व राजांमध्ये, विशेषतः इक्ष्वाकू कुळात, पिढ्यानपिढ्या चालत आले आहे.
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् । अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम् ॥२-७३-
धर्माला एकनिष्ठ आणि कुळपरंपरा जपणाऱ्या लोकांमध्ये, तुझ्यासारख्या व्यक्तीमुळे त्यांच्या वर्तनाचा अभिमानच हरवून गेला आहे.
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः । बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥२-७३-
तू इतक्या थोर राजांच्या वंशात जन्मलेली असूनसुद्धा, तुझ्या बुद्धीवर असा निंदनीय मोह कसा आला?
न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये । त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम ॥२-७३-
पण मी तुझी पापयुक्त इच्छा कधीच पूर्ण करणार नाही; तू जे संकट सुरू केलेस, ते माझ्या जीवावर बेतणारे आहे.
एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् । निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥२-७३-
आता, तुझ्यासाठी मी हे अप्रिय काम करतो — आपल्या घरातील प्रिय भाऊ वनातून परत आणतो.
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः । दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥२-७३-
रामाला परत आणल्यानंतर, मी स्थिर मनाने त्याचा खराखुरा सेवक होईन आणि अंतःकरणाने त्याच्याशी निष्ठावान राहीन.
इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा । प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् । शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः । सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥२-७३-
अशा प्रकारे बोलून, महात्मा भरताने दुःखाने व्याकुळ होऊन, कठोर शब्दांनी तिला दुखावले आणि पुन्हा सिंहासारखा गुंजारव केला.
thumb|चतुःसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥२-
आता चौहेत्तरावा सर्ग ऐका.
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा । रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥२-७४-
मातेला अशा प्रकारे दोष देऊन, भरत मोठ्या रागाने पुन्हा बोलू लागला.
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥२-७४-
कैकयी, तू निर्दयी आणि वाईट वागणारी आहेस; तुला राज्य गमवावे लागो. धर्माने टाकलेली, तू रडत रडत मरण पावू नकोस.
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः । ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥२-७४-
राजाने किंवा अत्यंत धर्मात्मा रामाने तुला काय दोष दिला होता, की तुझ्यामुळे त्यांच्यावर मृत्यू आणि वनवास दोन्ही ओढवले?
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् । कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥२-७४-
तू या घराण्याचा नाश करून जणू गर्भहत्या केलीस; कैकयी, नरकात जा आणि पतीच्या लोकात स्थान मिळवू नकोस.
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥२-७४-
तू हे भयंकर पाप करून, सर्वांना प्रिय असणाऱ्याला दूर लोटलेस आणि मलाही भीतीत टाकलेस.
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः । अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥२-७४-
तुझ्यामुळे माझे वडील गेले, राम वनात गेला; आणि या जगात तू माझ्यावर कलंक आणलास.