तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे । माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥२-७२-
मुलाने असे विचारल्यावर, आईने खरी गोष्ट सांगायला सुरुवात केली, जरी ती गोष्ट त्याला आवडणार नाही याची भीती तिला वाटत होती.
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् । दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥२-७२-
माझा तो राजपुत्र, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, वैदेही आणि लक्ष्मणासह मोठ्या दंडकारण्यात गेला आहे.
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया । स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥२-७२-
हे ऐकून, भरताला भीती वाटली की भाऊ कुठे काही चुकीचे वागला नाही ना; पण आपल्या कुळाच्या मोठेपणाची आठवण काढून त्याने पुढे विचारायला सुरुवात केली.
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् । कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-
रामाने कुणा ब्राह्मणाचा वध केला नाही ना? कुणाचे धन चुकीने घेतले नाही ना? कुणा निरपराध श्रीमंत किंवा गरीबाला त्रास दिला नाही ना?
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते । कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥२-७२-
राजपुत्राने दुसऱ्याच्या पत्नीवर कधी वाईट नजर टाकली नाही ना? मग तो गर्भहत्येसारखा पाप केल्यासारखा दंडकारण्यात का पाठवला गेला?
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् । तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥२-७२-
मग त्याची चंचल आई, आपल्या वागणुकीनुसार आणि स्त्रीस्वभावानुसार, जशी गोष्ट घडली तशी सांगू लागली.
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना । उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥२-७२-
महात्मा भरताने असे विचारल्यावर, कैकेयी आनंदी झाली, पण अज्ञानात स्वतःला शहाणी समजून तिने असे बोलली:
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् । कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-
रामाने कुणा ब्राह्मणाचे धन घेतले नाही, आणि कुणा निरपराध श्रीमंत किंवा गरीबाला त्रास दिला नाही.
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति । मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥२-७२-
रामाने दुसऱ्याच्या पत्नींकडे डोळ्यांनीही पाहिले नाही. पण, मुला, जेव्हा मला रामाच्या राज्याभिषेकाची बातमी कळली,
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् । स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥२-७२-
मी तुझ्या वडिलांना तुझ्यासाठी राज्य आणि रामाच्या वनवासाची मागणी केली. तुझ्या वडिलांनी आपल्या वचनाप्रमाणे तसेच केले.
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया । तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥२-७२-
राम, लक्ष्मण आणि सीतेसह पाठवला गेला; आणि तो मोठा, कीर्तीमान राजा, आपल्या प्रिय मुलाला न पाहता,
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् । त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥२-७२-
मुलाच्या विरहाने व्याकुळ होऊन त्याने प्राण सोडले. आता, धर्मज्ञा, तू राज्य स्वीकार.
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् । मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥२-७२-
हे सर्व मी फक्त तुझ्यासाठी केले. दु:ख करू नकोस, मनात खंत धरू नकोस; धैर्य धर, मुला.
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् । तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः । वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः । सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् । आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥२-७२-
हे नगर आणि राज्य आता तुझ्या अधीन आहे आणि सुरक्षित आहे. म्हणून, मुला, लवकरच योग्य विधीने, वसिष्ठांसारख्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह, मनोबलाने स्वतःचे राज्याभिषेक कर.
thumb|त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील त्रिसप्ततितम सर्ग ऐका.
श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ । भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-७३-
वडिलांचे निधन आणि भावांची वनवासाची बातमी ऐकून, भरत दु:खाने व्याकुळ होऊन असे बोलला.
किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः । विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च ॥२-७३-
आता माझ्या वडिलांशिवाय आणि वडिलांसारख्या भावाशिवाय, दुःखात बुडालेल्या मला या राज्याचा काय उपयोग आहे?
दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः । राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम् ॥२-७३-
राजा गेले आणि रामाला संन्यासी केलंस, त्यामुळे माझ्या दुःखावर दुःख घातलंस, जणू जखमेवर मीठ चोळल्यासारखं.
कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता । अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान् ॥२-७३-
तू आमच्या घराण्याच्या नाशासाठी काळरात्रीसारखी आलीस; माझ्या वडिलांनी जळता कोळसा मिठीत घेतला, पण तो तू आहेस हे त्यांना समजलेच नाही.
मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि । सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि ॥२-७३-
दुष्टे, तुझ्यामुळेच माझ्या वडिलांचा मृत्यू झाला; तुझ्या मोहामुळे या घरातलं सुख संपलं, आणि तू आमच्या घराण्याला कलंक लावला आहेस.
त्वाम् प्राप्य हि पिता मे.द्य सत्यसन्धो महायशाः । तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥२-७३-
सत्यव्रती, कीर्तीमान माझ्या वडिलांना, तुझ्या भेटीमुळे तीव्र दुःखाने ग्रासलं आणि राजा दशरथ यांचा अंत झाला.
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः । कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः ॥२-७३-
धर्मप्रिय, महान राजा माझे वडील नष्ट झाले; रामाला वनवास का घडवला, आणि तो वनात का गेला याचं कारण काय?
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते । दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम ॥२-७३-
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या कौसल्या आणि सुमित्रा, आई, तुझ्या भेटीनंतर कसं जगू शकतील, हेच कठीण आहे.
ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् । वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥२-७३-
खरंच, तो आर्य, धर्मशील राम नेहमीच तुझ्याशी आईप्रमाणे आदराने वागतो, जसा मुलगा आपल्या आईशी वागतो.
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी । त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥२-७३-
माझी ज्येष्ठ आई कौसल्या, दूरदृष्टी असलेली, तुझ्याशी नेहमीच धर्म पाळून, बहिणीसारखी वागते.
तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् । प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि ॥२-७३-
स्वतःवर संयम असणाऱ्या, झाडाच्या साली आणि मृगचर्म घालणाऱ्या तिच्या मुलाला वनवासाला पाठवल्यावर, पापी, तुला दुःख का होत नाही?
अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् । प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम् ॥२-७३-
निर्दोष, शूर, संयमी आणि कीर्तीमान अशा, साली घातलेल्या रामाला वनवास दिल्यावर, याचं कारण तुला काय दिसतं?
लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति । तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम् ॥२-७३-
मला आधीच माहित होतं, की तुला राघवाविषयी लोभ आहे; राज्याच्या मोहासाठी तू हे मोठं संकट घडवलंस.
अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ । केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे ॥२-७३-
राम आणि लक्ष्मण या पुरुषसिंहांशिवाय, मी कोणत्या शक्तीने किंवा सामर्थ्याने हे राज्य सांभाळू शकतो?
तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः । उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा ॥२-७३-
महाबली राजा नेहमीच धर्मनिष्ठ, बलवान रामावर अवलंबून होता, जसा मेरू पर्वत आपल्या वनावर अवलंबून असतो.