बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः । आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥२-७२-
आपल्या डोळ्यातील अश्रू आवरून, दुःखाने गळा दाटून आलेला, विजयी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला त्याने आपले तोंड सुंदर वस्त्राने झाकले.
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि । निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥२-७२-
तो फारच व्याकुळ होऊन जमिनीवर पडलेला, जणू काही जंगलातील साळ वृक्षाची फांदी कुऱ्हाडीने तोडल्यासारखा, देवासारखा तेजस्वी दिसत होता, त्याच्याकडे सर्वांनी पाहिले.
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः । उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-७२-
तो मदमस्त हत्तीप्रमाणे, चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी जमिनीवर पडलेला होता. त्याला शोकाने व्याकुळ झालेला पाहून त्यांनी उचलले आणि असे बोलले.
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः । त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥२-७२-
उठ, उठ! हे महाप्रसिद्ध राजपुत्रा, तू असे का पडून आहेस? तुझ्यासारखे सत्पुरुष सभेत कधीही दुःख करत नाहीत.
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा । बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२-७२-
दान आणि यज्ञ करण्याचा अधिकार तुझ्याकडे आहे, तुझे वर्तन, शिक्षण आणि बोलणे उत्तम आहे; बुद्धिमत्तेने भरलेला तुझा प्रकाश राजमहलात सूर्याप्रमाणे चमकत आहे.
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च । जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥२-७२-
तो बराच वेळ रडत राहिला, जमिनीवर लोळत राहिला आणि अनेक शोकांनी ग्रासलेला असताना आपल्या आईला असे म्हणाला.
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति । इति अहम् कृत सम्कल्पो हृष्टः यात्राम् अयासिषम् ॥२-७२-
राजा रामाचे अभिषेक करील आणि यज्ञ करील, असे ठरवून मी आनंदाने प्रवासाला निघालो होतो.
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम । पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥२-७२-
पण आता सर्व काही वेगळेच घडले आहे, माझे मन तुटून गेले आहे, कारण नेहमी माझ्या हित आणि आनंदात रमणारा वडील मला दिसत नाही.
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते । धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥२-७२-
आई, कोणत्या आजाराने राजा माझ्या येण्यापूर्वीच गेला? राम आणि इतर सर्व खरेच भाग्यवान आहेत, ज्यांना वडिलांनी स्वतः अंतिम विधी केले.
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् । उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥२-७२-
महान आणि कीर्तीमान राजा मला आलेले आहे हे कदाचित जाणत नाही; नाहीतर वडील पटकन वाकून माझ्या डोक्यावर हात ठेवले असते.
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः । येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥२-७२-
माझ्या वडिलांचा तो कोमल आणि पवित्र हात कुठे आहे, ज्याने ते नेहमी माझ्या अंगावरील धूळ अलगद पुसत?
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः । तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥२-७२-
जो माझा भाऊ, वडील आणि मित्र आहे, ज्याचा मी सेवक आहे, हे बुद्धिमान आई—त्या निष्कलंक कर्म असलेल्या रामाची लवकर मला माहिती सांग.
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥२-७२-
जो धर्म जाणतो त्याच्यासाठी मोठा भाऊ वडिलांसारखा असतो; मी त्याचे पाय धरतो, कारण आता तोच माझा आधार आहे.
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः । आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥२-७२-
जो धर्म जाणणारा, नेहमी धर्मात असणारा, सत्यवचन आणि दृढनिश्चयी आहे—हे आर्ये, माझ्या सत्यवीर वडिलांनी त्याला काय सांगितले?
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः । इति पृष्टा यथा तत्त्वम् कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-७२-
माझ्या वडिलांचा शेवटचा शुभ संदेश मला ऐकायचा आहे; असे विचारल्यावर कैकेयीने खरी गोष्ट सांगितली.
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च । स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥२-७२-
राजा 'राम!' 'सीते!' 'लक्ष्मण!' असे हाक मारत, शोक करत, सर्वश्रेष्ठ आत्मा म्हणून श्रेष्ठ लोकांच्या लोकात गेला.
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव । काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥२-७२-
काळाच्या आणि नियतीच्या बंधनात अडकलेल्या मोठ्या हत्तीप्रमाणे, तुझ्या वडिलांनी ही शेवटची वाणी उच्चारली.
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह । लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥२-७२-
ज्यांचे सर्व उद्दिष्ट साध्य झाले आहे, ते रामासहित सीता आणि बलवान लक्ष्मण पुन्हा परत येतील तेव्हा त्यांना पाहतील.
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् । विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥२-७२-
हे ऐकून, दुसऱ्यांदा वाईट बातमी ऐकून भरताचे मन खचले; त्याचा चेहरा उतरला आणि त्याने पुन्हा आईला विचारले.
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥२-७२-
तो धर्मशील, कौसल्येला आनंद देणारा राम, लक्ष्मण आणि सीतेसह आता कुठे गेला आहे?
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे । माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥२-७२-
मुलाने असे विचारल्यावर, आईने खरी गोष्ट सांगायला सुरुवात केली, जरी ती गोष्ट त्याला आवडणार नाही याची भीती तिला वाटत होती.
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् । दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥२-७२-
माझा तो राजपुत्र, झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, वैदेही आणि लक्ष्मणासह मोठ्या दंडकारण्यात गेला आहे.
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया । स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥२-७२-
हे ऐकून, भरताला भीती वाटली की भाऊ कुठे काही चुकीचे वागला नाही ना; पण आपल्या कुळाच्या मोठेपणाची आठवण काढून त्याने पुढे विचारायला सुरुवात केली.
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् । कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-
रामाने कुणा ब्राह्मणाचा वध केला नाही ना? कुणाचे धन चुकीने घेतले नाही ना? कुणा निरपराध श्रीमंत किंवा गरीबाला त्रास दिला नाही ना?
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते । कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥२-७२-
राजपुत्राने दुसऱ्याच्या पत्नीवर कधी वाईट नजर टाकली नाही ना? मग तो गर्भहत्येसारखा पाप केल्यासारखा दंडकारण्यात का पाठवला गेला?
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् । तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥२-७२-
मग त्याची चंचल आई, आपल्या वागणुकीनुसार आणि स्त्रीस्वभावानुसार, जशी गोष्ट घडली तशी सांगू लागली.
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना । उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥२-७२-
महात्मा भरताने असे विचारल्यावर, कैकेयी आनंदी झाली, पण अज्ञानात स्वतःला शहाणी समजून तिने असे बोलली:
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् । कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-
रामाने कुणा ब्राह्मणाचे धन घेतले नाही, आणि कुणा निरपराध श्रीमंत किंवा गरीबाला त्रास दिला नाही.
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति । मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥२-७२-
रामाने दुसऱ्याच्या पत्नींकडे डोळ्यांनीही पाहिले नाही. पण, मुला, जेव्हा मला रामाच्या राज्याभिषेकाची बातमी कळली,
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् । स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥२-७२-
मी तुझ्या वडिलांना तुझ्यासाठी राज्य आणि रामाच्या वनवासाची मागणी केली. तुझ्या वडिलांनी आपल्या वचनाप्रमाणे तसेच केले.