शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः । न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥२-७२-
तुझं सोन्याने सजलेलं पलंग रिकामं दिसतंय आणि इक्ष्वाकू कुळातील लोक मला आनंदी वाटत नाहीत.
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने । तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥२-७२-
आई, राजा बहुतेक वेळा तुझ्या या महालात असायचा. मी त्याला पाहायला आलो, पण आज तो कुठेच दिसत नाही.
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः । आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥२-७२-
माझ्या वडिलांचे पाय धरायचे आहेत, सांग ना, ते कुठे आहेत? की ते मोठ्या आई कौसल्येच्या महालात आहेत?
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् । अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥२-७२-
कैकेयीने भरताला गोड पण कठोर आणि अप्रिय उत्तर दिलं. सत्य माहित असूनही ती अनभिज्ञ असल्यासारखी वागली, कारण राज्याच्या लोभाने तिचं मन भरकटलं होतं.
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः । राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥२-७२-
सर्व प्राण्यांना जशी अवस्था येते, तशीच तुझ्या वडिलांना आली. महान, तेजस्वी आणि यज्ञप्रिय राजा आता सत्पथावर गेला.
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः । पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥२-७२-
हे ऐकून, कुलीन आणि पवित्र भरत वडिलांच्या दुःखाने अचानक जमिनीवर कोसळला.
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् । निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥२-७२-
‘हाय, मी संपलो!’ असे करूण शब्द उच्चारून, बलवान भरत हात पसरून जमिनीवर पडला.
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः । विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥२-७२-
वडिलांच्या मृत्यूच्या दुःखाने व्यापलेला, तेजस्वी भरत मनाने गोंधळलेला मोठ्याने रडू लागला.
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा । शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥२-७२-
हेच पलंग पूर्वी वडिलांच्या काळात सुंदर दिसायचं, जसं पावसाळ्यानंतरच्या रात्री आकाशात पूर्ण चंद्र असतो.
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता । व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥२-७२-
पण आता त्या बुद्धिमान वडिलांशिवाय हे पलंग तेज हरवले आहे, जसं चंद्राशिवाय आकाश किंवा पाण्याशिवाय समुद्र.
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः । आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥२-७२-
आपल्या डोळ्यातील अश्रू आवरून, दुःखाने गळा दाटून आलेला, विजयी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला त्याने आपले तोंड सुंदर वस्त्राने झाकले.
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि । निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥२-७२-
तो फारच व्याकुळ होऊन जमिनीवर पडलेला, जणू काही जंगलातील साळ वृक्षाची फांदी कुऱ्हाडीने तोडल्यासारखा, देवासारखा तेजस्वी दिसत होता, त्याच्याकडे सर्वांनी पाहिले.
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः । उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-७२-
तो मदमस्त हत्तीप्रमाणे, चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी जमिनीवर पडलेला होता. त्याला शोकाने व्याकुळ झालेला पाहून त्यांनी उचलले आणि असे बोलले.
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः । त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥२-७२-
उठ, उठ! हे महाप्रसिद्ध राजपुत्रा, तू असे का पडून आहेस? तुझ्यासारखे सत्पुरुष सभेत कधीही दुःख करत नाहीत.
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा । बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२-७२-
दान आणि यज्ञ करण्याचा अधिकार तुझ्याकडे आहे, तुझे वर्तन, शिक्षण आणि बोलणे उत्तम आहे; बुद्धिमत्तेने भरलेला तुझा प्रकाश राजमहलात सूर्याप्रमाणे चमकत आहे.
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च । जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥२-७२-
तो बराच वेळ रडत राहिला, जमिनीवर लोळत राहिला आणि अनेक शोकांनी ग्रासलेला असताना आपल्या आईला असे म्हणाला.
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति । इति अहम् कृत सम्कल्पो हृष्टः यात्राम् अयासिषम् ॥२-७२-
राजा रामाचे अभिषेक करील आणि यज्ञ करील, असे ठरवून मी आनंदाने प्रवासाला निघालो होतो.
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम । पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥२-७२-
पण आता सर्व काही वेगळेच घडले आहे, माझे मन तुटून गेले आहे, कारण नेहमी माझ्या हित आणि आनंदात रमणारा वडील मला दिसत नाही.
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते । धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥२-७२-
आई, कोणत्या आजाराने राजा माझ्या येण्यापूर्वीच गेला? राम आणि इतर सर्व खरेच भाग्यवान आहेत, ज्यांना वडिलांनी स्वतः अंतिम विधी केले.
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् । उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥२-७२-
महान आणि कीर्तीमान राजा मला आलेले आहे हे कदाचित जाणत नाही; नाहीतर वडील पटकन वाकून माझ्या डोक्यावर हात ठेवले असते.
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः । येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥२-७२-
माझ्या वडिलांचा तो कोमल आणि पवित्र हात कुठे आहे, ज्याने ते नेहमी माझ्या अंगावरील धूळ अलगद पुसत?
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः । तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥२-७२-
जो माझा भाऊ, वडील आणि मित्र आहे, ज्याचा मी सेवक आहे, हे बुद्धिमान आई—त्या निष्कलंक कर्म असलेल्या रामाची लवकर मला माहिती सांग.
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥२-७२-
जो धर्म जाणतो त्याच्यासाठी मोठा भाऊ वडिलांसारखा असतो; मी त्याचे पाय धरतो, कारण आता तोच माझा आधार आहे.
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः । आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥२-७२-
जो धर्म जाणणारा, नेहमी धर्मात असणारा, सत्यवचन आणि दृढनिश्चयी आहे—हे आर्ये, माझ्या सत्यवीर वडिलांनी त्याला काय सांगितले?
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः । इति पृष्टा यथा तत्त्वम् कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-७२-
माझ्या वडिलांचा शेवटचा शुभ संदेश मला ऐकायचा आहे; असे विचारल्यावर कैकेयीने खरी गोष्ट सांगितली.
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च । स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥२-७२-
राजा 'राम!' 'सीते!' 'लक्ष्मण!' असे हाक मारत, शोक करत, सर्वश्रेष्ठ आत्मा म्हणून श्रेष्ठ लोकांच्या लोकात गेला.
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव । काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥२-७२-
काळाच्या आणि नियतीच्या बंधनात अडकलेल्या मोठ्या हत्तीप्रमाणे, तुझ्या वडिलांनी ही शेवटची वाणी उच्चारली.
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह । लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥२-७२-
ज्यांचे सर्व उद्दिष्ट साध्य झाले आहे, ते रामासहित सीता आणि बलवान लक्ष्मण पुन्हा परत येतील तेव्हा त्यांना पाहतील.
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् । विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥२-७२-
हे ऐकून, दुसऱ्यांदा वाईट बातमी ऐकून भरताचे मन खचले; त्याचा चेहरा उतरला आणि त्याने पुन्हा आईला विचारले.
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥२-७२-
तो धर्मशील, कौसल्येला आनंद देणारा राम, लक्ष्मण आणि सीतेसह आता कुठे गेला आहे?