अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे । न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥२-७१-
"सारथ्या, ही नगरी मला जणू जंगलासारखी वाटते; कारण इथे कुठेही वाहन, हत्ती किंवा घोडे दिसत नाहीत."
निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् । उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥२-७१-
"पूर्वीप्रमाणे मुख्य लोक बाहेर पडताना किंवा आत येताना दिसत नाहीत; पूर्वी बागा आनंदाने आणि उत्साहाने भरलेल्या वाटत."
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च । तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥२-७१-
"पूर्वी या बागांमध्ये लोकांच्या आनंदाने आणि सुखाने भरपूर गजबज असायची; पण आता मला त्या सर्वत्र निरस आणि आनंदरहित दिसतात."
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः । नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥२-७१-
"रस्त्यावर गळून पडलेली पाने आणि ओरडणाऱ्या झाडांसारखे वाटते, आणि आजही मदमस्त प्राणी किंवा पक्ष्यांचा आवाज कुठेच ऐकू येत नाही."
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु । चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥२-७१-
"पूर्वी गोड, कोमल आवाज अनेक बोल बोलायचे, चंदन आणि अगरूच्या सुवासात, आणि अद्वितीय धूपाने दरवळायचे; ते आता ऐकू येत नाहीत."
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् । भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥२-७१-
"पूर्वीप्रमाणे शुभ वारा आज का वाहत नाही, कोपऱ्यांवर वाजणाऱ्या ढोल, मृदुंग आणि वीणेच्या आवाजाने मिसळून?"
किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा । अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥२-७१-
"पूर्वी जो आवाज नेहमी असायचा, तो आज का थांबला आहे, आणि नगरी इतकी मंद का झाली आहे? मला अनेक अशुभ आणि वाईट शकुन दिसत आहेत."
निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः । सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥२-७१-
"या अशुभ चिन्हांमुळे माझे मन खचले आहे; सारथ्या, माझ्या नातेवाईकांमध्ये सर्व काही ठीक आहे असे वाटत नाही."
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे । विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥२-७१-
"खरंच, गोंधळ नसतानाही माझे हृदय जणू बुडत आहे; मी खिन्न आहे, मन शांत आहे, भीतीने भरलेला आहे, आणि माझ्या इंद्रियांना चैन नाही."
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् । द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥२-७१-
भरताने इक्ष्वाकू कुळाने राखलेल्या त्या नगरीत वेगाने प्रवेश केला. वैजयंत या दरवाजातून तो गेला आणि त्याचे वाहन प्रवासाने थकले होते.
द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ । स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥२-७१-
दरवाजावर उभ्या असलेल्या दरवानांनी उठून त्याला विजयाची विचारणा केली. भरत त्यांच्या सोबत पुढे गेला, मनात अनेक चिंता घेऊन, आणि दरवाजावरच्या लोकांना नमस्कार केला.
सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः । किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥२-७१-
तेथे राघवाने घोड्यांना चालवून थकलेल्या सारथ्याला विचारले, "हे निष्पापा, मला इतक्या घाईने इथे का आणले आहेस?"
अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे । श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥२-७१-
"माझ्या मनात वाईट शंका येत आहेत, आणि माझे मनही अस्थिर झाले आहे. राजांच्या मृत्यूच्या वेळी पूर्वी जशा चिन्हांची मी ऐकली होती, तशाच आता जाणवत आहेत."
आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे । सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥२-७१-
"सारथ्या, मी ती सर्व चिन्हे इथे पाहतोय: रस्ते झाडलेले नाहीत आणि सर्वत्र उदासीनता दिसते."
असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः । बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥२-७१-
"दारं नीट बंद केलेली नाहीत, सर्वत्र तेज नाही, बलिपूजा होत नाहीत आणि धूपाच्या धुराने हवा भरली आहे."
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च । अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥२-७१-
"काही घरांमध्ये लोकांनी जेवलेले नाही, लोकांमध्ये उत्साह नाही, आणि घरांमध्ये लक्ष्मी नाही असे मला दिसते."
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च । देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥२-७१-
"देवळांमध्ये हारांची शोभा नाही, अंगणं स्वच्छ नाहीत, देवळं ओस पडली आहेत आणि पूर्वीसारखी तेजस्वी दिसत नाहीत."
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः । माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥२-७१-
"देवतांना वाहिलेली फुले विखुरलेली आहेत, यज्ञस्थळेही तशीच पडली आहेत. फुलांच्या बाजारात आज हार किंवा इतर वस्तू दिसत नाहीत."
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै । ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥२-७१-
"आज व्यापारीही पूर्वीसारखे दिसत नाहीत; त्यांची मने चिंता आणि विचारांनी भरली आहेत, आणि त्यांचे व्यवहार थांबले आहेत."
देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥२-७१-
"देवळांमध्ये आणि चैत्यांमध्ये पक्ष्यांचे थवेही उदास दिसतात."
मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् । सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥२-७१-
"मी नगरीत स्त्री-पुरुषांना अस्वच्छ, डोळ्यांत अश्रू, कृश, विचारात मग्न आणि तळमळीने भरलेले पाहतो."
इति एवम् उक्त्वा भरतः सूतम् तम् दीन मानसः । तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥२-७१-
अशा प्रकारे बोलून, भरताने दुःखी मनाने अयोध्येतील ती वाईट चिन्हे पाहून राजवाड्याकडे प्रस्थान केले.
ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् । रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् । दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् । दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥२-७१-
इंद्राच्या नगरीसारखी उजळलेली ती नगरी, पण रिकामी मनोरे, ओसाड वाडे, धुळीने माखलेली लाल दरवाजे आणि कडी पाहून भरताचा मन दुःखाने भरून गेले.
बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि । यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः । अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः । पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥२-७१-
आपल्या नगरीत कधीही न घडलेली अनेक दुःखद दृश्ये पाहून, तो महात्मा भरत, डोके खाली घालून, दुःखी आणि आनंदहीन मनाने वडिलांच्या घरात गेला.
thumb|द्विसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः ॥२-
"श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील बहात्तरावा सर्ग ऐका."
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये । जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥२-७२-
वडिलांच्या घरात भरताने वडील दिसले नाहीत, म्हणून तो आईच्या घरी आईला भेटायला गेला.
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् । उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥२-७२-
भरत घरी परतला आहे हे पाहून कैकेयी आनंदाने उठली आणि आपला सोन्याचा आसन सोडून त्याला भेटायला आली.
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् । भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥२-७२-
धर्मनिष्ठ भरत आपल्या तेज हरवलेल्या घरात शिरला. तिथे त्याने आईला पाहिलं आणि आदराने तिचे पाय धरले.
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् । अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥२-७२-
ती प्रसिद्ध माता भरताच्या डोक्यावरून प्रेमाने वास घेत, त्याला मिठी मारून मांडीवर घेतली आणि विचारू लागली.
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः । अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥२-७२-
तू आजोबांच्या घरातून निघून किती रात्री गेल्या? रथातून जलद प्रवास केल्याचा थकवा अजूनही आहे का?