कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् । अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥२-६४-
आता रात्रीच्या वेळी, वेद किंवा इतर ग्रंथ गोड आवाजात वाचताना, माझ्या मनाला भिडणारा आवाज मी कुणाचा ऐकू येईल?
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः । श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥२-६४-
संध्याकाळची पूजा करून, स्नान करून, होम केलेला माझा मुलगा, आता मला बसलेला असताना, शोक आणि भीतीने ग्रासलेला असताना, कोण माझं कौतुक करणार?
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् । भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥२-६४-
मुळं, कंद, फळं आणून, मला — जो काहीच करू शकत नाही, ज्याचं कोणी नाही — आपला प्रिय पाहुणा समजून, कोण जेवू घालणार?
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् । कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥२-६४-
ही अंध, वृद्ध, तुझी तपस्विनी आई, जी दुःखी आहे आणि आपल्या मुलाची आठवण काढते, हिला मी कसा सांभाळू, मुला?
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति । श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥२-६४-
थांब, जाऊ नकोस, मुला, यमाच्या घरी; उद्या, तुझ्या आईसोबत, तू माझ्याबरोबर निघशील.
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने । क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥२-६४-
आम्ही दोघेही, दुःखाने भरलेले, कोणाचंही आधार नसलेले, या जंगलात दीन झालो आहोत; तुझ्याविना आम्ही लवकरच यमाच्या घरी जाऊ.
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् । क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥२-६४-
मग, वैवस्वताला पाहून, मी असं म्हणेन — 'धर्मराजा मला माफ करो, आणि माझ्या या आईवडिलांना आधार देवो.'
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः । ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥२-६४-
जगाचा रक्षण करणारा, धर्मात्मा, कीर्तीमान तो, माझ्यासारख्याला एक अखंड, भीतीपासून मुक्त करणारी अशी एकच कृपा द्यावी.
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा । तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥२-६४-
मुला, तू निरपराध आहेस आणि पापी माणसाने तुला मारलं; या सत्याच्या जोरावर, तू लवकर त्या लोकांत जा, जिथे रणांगणात पडलेले वीर जातात.
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः । हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥२-६४-
ज्याप्रमाणे रणात मागे न हटणारे, समोरासमोर लढून पडणारे शूर वीर ज्या श्रेष्ठ स्थानाला जातात, तिथेच तूही जा, मुला.
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः । नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥२-६४-
सगर, शैब्य, दिलीप, जनमेजय, नहुष आणि धुंधुमार — हे ज्या स्थानाला पोहोचले, तिथेच तूही जा, मुला.
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या । भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥२-६४-
सर्व सज्जन, वेदाध्ययन करणारे, भूमिदान करणारे, अग्निहोत्र करणारे आणि एकपत्नीव्रती — हे ज्या स्थानाला जातात, तिथेच तूही जा.
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि । देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥२-६४-
हजार गायी दान करणारे, गुरुंची सेवा करणारे, आणि देहाचा त्याग करणारे — हे ज्या स्थानाला जातात, तिथेच तूही जा, मुला.
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् । स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥२-६४-
या कुळात जन्मलेला कोणीही वाईट स्थानाला जात नाही; पण ज्याने तुला, माझ्या नातलगाला, मारलं, तो मात्र तिथे जाईल.
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् । ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥२-६४-
असा तो तिथे पुन्हा पुन्हा दुःखाने रडत राहिला; मग, पत्नीसमवेत, त्याने त्याच्यासाठी पिंडदान करायला सुरुवात केली.
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः । स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥२-६४-
मग त्या तपस्व्याच्या मुलाने, आपल्या पुण्यामुळे, दिव्य रूप धारण करून, इंद्रासोबत लवकरच स्वर्गात प्रवेश केला.
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः । आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-६४-
त्या तपस्व्याने, इंद्रासोबत, आपल्या वृद्ध आईवडिलांशी बोललं, त्यांना थोडा दिलासा दिला आणि असं म्हणाला:
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् । भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥२-६४-
तुमच्या सेवेमुळे मला मोठं स्थान मिळालं; आणि तुम्ही दोघंही लवकरच माझ्या जवळ याल.
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता । आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥२-६४-
असं म्हणून, इंद्रियांचा विजय केलेला तो तपस्वी मुलगा, तेजस्वी दिव्य विमानात बसून लवकरच स्वर्गात गेला.
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया । माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥२-६४-
मग त्या तपस्व्याने, आपल्या पत्नीसमवेत, लवकरच पिंडदान केलं आणि हात जोडून, जवळ उभ्या असलेल्या मला म्हणाला:
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा । यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥२-६४-
राजा, आजच मला मार. मृत्यूमुळे मला काहीच वेदना नाही, कारण तुझ्या बाणामुळे माझा एकुलता एक मुलगा गेला आणि मी मुलाविना झालो.
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः । तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥२-६४-
पण तू माझा निष्पाप मुलगा अज्ञानाने मारलास, म्हणून मी तुला फार मोठ्या आणि भयंकर दुःखाचा शाप देतो.
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् । एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥२-६४-
माझ्या मुलाच्या वियोगाने मला जे दुःख होत आहे, तेच दुःख, राजन, तुलाही आपल्या मुलाच्या शोकाने भोगावे लागेल आणि त्यामुळे तुझे आयुष्य संपेल.
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः । तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥२-६४-
माझ्या अज्ञानामुळे तू एक क्षत्रिय असूनही ऋषीला मारलेस, म्हणून ब्रह्महत्येचा पाप तुला लगेच लागणार नाही.
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति । जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥२-६४-
पण हेच भयंकर आणि प्राणघातक दुःख तुला लवकरच गाठेल, जसे दान देणाऱ्याला त्याच्या दानाचे फळ मिळते.
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु । चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥२-६४-
असा शाप देऊन आणि फार हृदयद्रावक रडून, त्यांनी आपले दोन्ही मृतदेह चितेवर ठेवले आणि ते दांपत्य स्वर्गाला गेले.
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् । तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥२-६४-
हेच पाप, जे मी लहानपणी केलं होतं, आज मला आठवत आहे; मी शब्दावर बाण सोडण्याचा खेळ करताना ते पाप केलं.
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः । अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥२-६४-
हेच त्या कर्माचे फळ मला आज भोगावे लागत आहे, जसे अपथ्य खाल्ल्याने आजार येतो, तसेच हे दुःख मला मिळाले आहे.
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः । यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥२-६४-
म्हणून, सुभगे, आज मी या अवस्थेला आलो आहे, तेव्हा त्या उदार माणसाचे शब्द खरे ठरतील—की मी मुलाच्या शोकाने आज प्राण सोडीन.
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश । इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥२-६४-
कौसल्या, माझ्या डोळ्यांना तू दिसत नाहीस, कृपया मला स्पर्श करू नकोस. असे म्हणून तो राजा रडत आणि थरथरत आपल्या पत्नीला म्हणाला.