क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः । सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥२-६४-
‘मी क्षत्रिय दशरथ आहे, तुमचा मुलगा नाही, महात्मन्. सज्जनांच्या नजरेत मी तुच्छ झालो, आणि हे सगळं माझ्या कर्मामुळेच माझ्यावर आलं.’
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः । जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥२-६४-
‘महाराज, मी धनुष्य घेऊन सरयूच्या काठी शिकार करायला आलो होतो. मला वाटलं, पाणी प्यायला काही प्राणी, कदाचित हत्ती, आला असावा.’
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः । द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥२-६४-
‘मग पाण्यात घडा भरल्याचा आवाज ऐकला. तो हत्ती आहे असं समजून, मी बाण सोडला.’
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि । विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥२-६४-
‘नंतर नदीच्या काठी गेलो, तर माझ्या बाणाने हृदयात घायाळ झालेला, प्राण गेलेला एक तपस्वी जमिनीवर पडलेला दिसला.’
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना । विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥२-६४-
माझ्या कानावर आवाज पडताच, मी हत्ती मारायला बाण सोडला; पण त्या बाणाने तुमचा मुलगा पाण्यात मारला गेला.
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः । स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥२-६४-
मग त्याच्या स्वतःच्या बोलण्यावरून, तो वेदनेने तडफडत असताना, मी पटकन त्याच्या जखमेवरून बाण काढला.
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः । भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥२-६४-
तो बाण काढल्यावर, तिथेच त्याला स्वर्ग मिळाला; आणि तुम्ही दोघे, अंध आणि दुःखाने व्याकुळ, त्याच्या शोकात रडलात.
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया । शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥२-६४-
माझ्या अज्ञानामुळे, तुमचा मुलगा अचानक माझ्या हातून मारला गेला; आता जे काही उरले आहे, ते तुम्ही मला क्षमा करा.
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः । नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥२-६४-
माझ्या या कठोर शब्दांनी, शोकाने व्याकुळ होऊन, तो ऋषी खोल श्वास घेत राहिला आणि आपला मोठा दुःख आवरू शकला नाही.
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः । माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥२-६४-
डोळ्यात पाणी, शोकाने थकलेला आणि खोल श्वास घेत, तो तेजस्वी ऋषी माझ्या समोर हात जोडून उभा असताना मला म्हणाला.
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् । फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥२-६४-
राजा, जर तू हे पाप मी केले असे स्वतः कबूल केले नसतेस, तर त्याच्या फळाने तुझं डोकं लगेच शंभर हजार तुकड्यांत फुटलं असतं.
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः । ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥२-६४-
राजा, विशेषतः क्षत्रियाने जर जाणूनबुजून वनवासी माणसाचा वध केला, तर तो इंद्रालाही त्याच्या जागेवरून खाली खेचू शकतो.
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति । ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥२-६४-
पण जर एखाद्या तपस्वी ब्रह्मचारीवर जाणूनबुजून शस्त्र सोडलं, तर त्या फळाने त्याचं डोकं सात तुकड्यांत फुटतं.
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि । अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥२-६४-
पण हे अज्ञानाने घडलं म्हणून तू वाचलास; नाहीतर आज रघूंचं घराणंच नष्ट झालं असतं—मग तू कुठे राहिला असता?
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत । अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥२-६४-
राजा, आम्हाला त्या जागी ने, असं त्यांनी मला सांगितलं; आज आम्हाला आमच्या मुलाचं शेवटचं दर्शन घ्यायचं आहे.
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् । शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥२-६४-
त्याचं अंग रक्ताने माखलेलं, मृगचर्म विखुरलेलं, तो भान हरपून जमिनीवर पडलेला, आणि धर्माच्या अधीन गेलेला होता.
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ । अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥२-६४-
मग मी एकट्याने त्या दोघांना, फार दुःखी असताना, त्या जागी नेलं; आणि त्या ऋषीला व त्याच्या पत्नीला त्यांच्या मुलाला स्पर्श करू दिलं.
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ । निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥२-६४-
ते दोघे तपस्वी, आपल्या मुलाला शोधून, त्याला स्पर्श करून, त्याच्या शरीरावर कोसळले; आणि त्याचे वडील म्हणाले—
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक । किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥२-६४-
मुला, मी तुला प्रिय नाही का? बघ, तुझी आई इथे आहे, धर्मशील मुला; का रे, तू तिला मिठी मारत नाहीस? गोड बोलणारा मुला, काहीतरी सांग.
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक । किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥२-६४-
मुला, मी तुला प्रिय नाही का? बघ, तुझी आई इथे आहे, धर्मशील मुला; का रे, तू तिला मिठी मारत नाहीस? गोड बोलणारा मुला, काहीतरी सांग.
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् । अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥२-६४-
आता रात्रीच्या वेळी, वेद किंवा इतर ग्रंथ गोड आवाजात वाचताना, माझ्या मनाला भिडणारा आवाज मी कुणाचा ऐकू येईल?
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः । श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥२-६४-
संध्याकाळची पूजा करून, स्नान करून, होम केलेला माझा मुलगा, आता मला बसलेला असताना, शोक आणि भीतीने ग्रासलेला असताना, कोण माझं कौतुक करणार?
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् । भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥२-६४-
मुळं, कंद, फळं आणून, मला — जो काहीच करू शकत नाही, ज्याचं कोणी नाही — आपला प्रिय पाहुणा समजून, कोण जेवू घालणार?
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् । कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥२-६४-
ही अंध, वृद्ध, तुझी तपस्विनी आई, जी दुःखी आहे आणि आपल्या मुलाची आठवण काढते, हिला मी कसा सांभाळू, मुला?
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति । श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥२-६४-
थांब, जाऊ नकोस, मुला, यमाच्या घरी; उद्या, तुझ्या आईसोबत, तू माझ्याबरोबर निघशील.
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने । क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥२-६४-
आम्ही दोघेही, दुःखाने भरलेले, कोणाचंही आधार नसलेले, या जंगलात दीन झालो आहोत; तुझ्याविना आम्ही लवकरच यमाच्या घरी जाऊ.
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् । क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥२-६४-
मग, वैवस्वताला पाहून, मी असं म्हणेन — 'धर्मराजा मला माफ करो, आणि माझ्या या आईवडिलांना आधार देवो.'
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः । ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥२-६४-
जगाचा रक्षण करणारा, धर्मात्मा, कीर्तीमान तो, माझ्यासारख्याला एक अखंड, भीतीपासून मुक्त करणारी अशी एकच कृपा द्यावी.
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा । तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥२-६४-
मुला, तू निरपराध आहेस आणि पापी माणसाने तुला मारलं; या सत्याच्या जोरावर, तू लवकर त्या लोकांत जा, जिथे रणांगणात पडलेले वीर जातात.
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः । हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥२-६४-
ज्याप्रमाणे रणात मागे न हटणारे, समोरासमोर लढून पडणारे शूर वीर ज्या श्रेष्ठ स्थानाला जातात, तिथेच तूही जा, मुला.