ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा । आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥२-६४-
मग शुद्ध पाण्याने भरलेला घडा घेऊन, मी सांगितलेल्या वाटेने त्या आश्रमाकडे गेलो.
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ । अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥२-६४-
तिथे मी त्याचे वयोवृद्ध, अंध, आणि असहाय्य आईवडील पाहिले, जणू पंख तुटलेले दोन पक्षीच.
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ । ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥२-६४-
ते दोघं तिथे बसून, त्याच्या आठवणींमध्ये रमले होते, माझ्यामुळे आशा हरपलेली, आधार नसल्यासारखे उदास.
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः । तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥२-६४-
त्यांचे मन शोकाने भरलेले, भीतीने थरथर कापणारे, मी त्या आश्रमात गेलो आणि पुन्हा खोल दुःखात बुडालो.
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत । किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥२-६४-
माझ्या पावलांचा आवाज ऐकून, तो ऋषी म्हणाला, 'माझ्या मुला, इतका वेळ का लावतोस? पटकन पाणी घेऊन ये.'
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया । उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥२-६४-
‘कशासाठी पाण्यात खेळत होतास, मुला, तुझी आई तुझी वाट पाहतेय. पटकन आश्रमात ये.’
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया । न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥२-६४-
‘मुला, तुझ्या आईकडून किंवा माझ्याकडून काही चूक झाली असेल, तर तू तपस्वी आहेस, मनात काही धरू नकोस.’
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् । समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥२-६४-
‘तूच आमच्यासारख्या असहाय्यांचा आधार आहेस, अंधांचं डोळे आहेस. आमचं जीवन तुझ्यावरच आहे. तरीसुद्धा, मुला, तू आम्हाला काहीच का बोलत नाहीस?’
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया । हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥२-६४-
त्या ऋषीला पाहून, मी घाबरलेल्या, थरथरत्या आवाजात, अस्पष्ट बोलत त्याच्याशी संवाद साधला.
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् । आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥२-६४-
मन आणि वाणी सावरून, मी त्यांना त्यांच्या मुलाच्या झालेल्या दुर्दैवी घटनेची बातमी सांगितली.
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः । सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥२-६४-
‘मी क्षत्रिय दशरथ आहे, तुमचा मुलगा नाही, महात्मन्. सज्जनांच्या नजरेत मी तुच्छ झालो, आणि हे सगळं माझ्या कर्मामुळेच माझ्यावर आलं.’
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः । जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥२-६४-
‘महाराज, मी धनुष्य घेऊन सरयूच्या काठी शिकार करायला आलो होतो. मला वाटलं, पाणी प्यायला काही प्राणी, कदाचित हत्ती, आला असावा.’
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः । द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥२-६४-
‘मग पाण्यात घडा भरल्याचा आवाज ऐकला. तो हत्ती आहे असं समजून, मी बाण सोडला.’
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि । विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥२-६४-
‘नंतर नदीच्या काठी गेलो, तर माझ्या बाणाने हृदयात घायाळ झालेला, प्राण गेलेला एक तपस्वी जमिनीवर पडलेला दिसला.’
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना । विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥२-६४-
माझ्या कानावर आवाज पडताच, मी हत्ती मारायला बाण सोडला; पण त्या बाणाने तुमचा मुलगा पाण्यात मारला गेला.
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः । स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥२-६४-
मग त्याच्या स्वतःच्या बोलण्यावरून, तो वेदनेने तडफडत असताना, मी पटकन त्याच्या जखमेवरून बाण काढला.
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः । भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥२-६४-
तो बाण काढल्यावर, तिथेच त्याला स्वर्ग मिळाला; आणि तुम्ही दोघे, अंध आणि दुःखाने व्याकुळ, त्याच्या शोकात रडलात.
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया । शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥२-६४-
माझ्या अज्ञानामुळे, तुमचा मुलगा अचानक माझ्या हातून मारला गेला; आता जे काही उरले आहे, ते तुम्ही मला क्षमा करा.
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः । नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥२-६४-
माझ्या या कठोर शब्दांनी, शोकाने व्याकुळ होऊन, तो ऋषी खोल श्वास घेत राहिला आणि आपला मोठा दुःख आवरू शकला नाही.
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः । माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥२-६४-
डोळ्यात पाणी, शोकाने थकलेला आणि खोल श्वास घेत, तो तेजस्वी ऋषी माझ्या समोर हात जोडून उभा असताना मला म्हणाला.
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् । फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥२-६४-
राजा, जर तू हे पाप मी केले असे स्वतः कबूल केले नसतेस, तर त्याच्या फळाने तुझं डोकं लगेच शंभर हजार तुकड्यांत फुटलं असतं.
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः । ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥२-६४-
राजा, विशेषतः क्षत्रियाने जर जाणूनबुजून वनवासी माणसाचा वध केला, तर तो इंद्रालाही त्याच्या जागेवरून खाली खेचू शकतो.
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति । ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥२-६४-
पण जर एखाद्या तपस्वी ब्रह्मचारीवर जाणूनबुजून शस्त्र सोडलं, तर त्या फळाने त्याचं डोकं सात तुकड्यांत फुटतं.
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि । अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥२-६४-
पण हे अज्ञानाने घडलं म्हणून तू वाचलास; नाहीतर आज रघूंचं घराणंच नष्ट झालं असतं—मग तू कुठे राहिला असता?
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत । अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥२-६४-
राजा, आम्हाला त्या जागी ने, असं त्यांनी मला सांगितलं; आज आम्हाला आमच्या मुलाचं शेवटचं दर्शन घ्यायचं आहे.
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् । शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥२-६४-
त्याचं अंग रक्ताने माखलेलं, मृगचर्म विखुरलेलं, तो भान हरपून जमिनीवर पडलेला, आणि धर्माच्या अधीन गेलेला होता.
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ । अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥२-६४-
मग मी एकट्याने त्या दोघांना, फार दुःखी असताना, त्या जागी नेलं; आणि त्या ऋषीला व त्याच्या पत्नीला त्यांच्या मुलाला स्पर्श करू दिलं.
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ । निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥२-६४-
ते दोघे तपस्वी, आपल्या मुलाला शोधून, त्याला स्पर्श करून, त्याच्या शरीरावर कोसळले; आणि त्याचे वडील म्हणाले—
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक । किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥२-६४-
मुला, मी तुला प्रिय नाही का? बघ, तुझी आई इथे आहे, धर्मशील मुला; का रे, तू तिला मिठी मारत नाहीस? गोड बोलणारा मुला, काहीतरी सांग.
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक । किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥२-६४-
मुला, मी तुला प्रिय नाही का? बघ, तुझी आई इथे आहे, धर्मशील मुला; का रे, तू तिला मिठी मारत नाहीस? गोड बोलणारा मुला, काहीतरी सांग.