ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥२-६३-
'वनात राहून, हिंसा सोडून, वन्य अन्नावर जगणाऱ्या माझ्यासारख्या ऋष्याचा शस्त्राने वध कसा काय होऊ शकतो?'
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः । को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥२-६३-
'जटांचा भार घेतलेला, वाळ्याचे किंवा कातडीचे वस्त्र घातलेला मी—माझ्या वधाने कोणाला काय मिळणार? मी त्याचे काय वाईट केले?'
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् । न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥२-६३-
'अशा प्रकारचे निष्फळ आणि फक्त अनर्थ करणारे कृत्य, जसे गुरुपत्नीला स्पर्श करणाऱ्याला कोणीही चांगले मानत नाही, तसेच हे कोणीही योग्य मानणार नाही.'
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः । मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥२-६३-
'माझ्या स्वतःच्या जीवाच्या नुकसानीसाठी मला एवढे दुःख नाही, पण माझ्यासारख्या आईवडिलांसाठी मला जास्त दुःख होते.'
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया । मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥२-६३-
'ते वृद्ध दांपत्य, ज्यांचे मी इतक्या काळापासून पालन केले—मी गेल्यावर त्यांची काळजी कोण घेईल?'
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥२-६३-
'माझे वृद्ध आईवडील आणि मी—आपण तिघेही एका बाणाने, एका अजाण मुलाने मारले आहोत.'
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः । कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥२-६३-
त्या करुण शब्दांनी, धर्माची इच्छा असलेल्या माझ्या मनाला मोठा धक्का बसला; त्यामुळे माझ्या हातातून धनुष्य आणि बाण खाली पडले.
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु । सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥२-६३-
त्याच्या रात्रीच्या दुःखद रडण्याचा आवाज ऐकून, मी फारच अस्वस्थ झालो आणि शोकाने पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥२-६३-
त्या ठिकाणी मी पोहोचलो, मन खचलेलं आणि फार दुःखी अवस्थेत, सरयूच्या काठी एका बाणाने लागून पडलेला तपस्वी मला दिसला.
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् । पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥२-६३-
त्याची जटांची रास विखुरलेली होती, त्याचं पाण्याचं कलश उलथून रिकामा पडला होता, त्याचं अंग रक्ताने माखलेलं होतं आणि तो बाणाने छिन्नविछिन्न होऊन वेदनेत पडला होता.
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् । इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥२-६३-
तो मला घाबरलेल्या आणि अस्वस्थ मनाने पाहत होता, आणि आपल्या तेजाने जणू मला जाळतो आहे अशा कठोर शब्दांत बोलला.
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥२-६३-
राजा, मी या जंगलात राहून तुझं काय वाईट केलं होतं? तू पाणी मिळवण्यासाठी मला का मारलंस?
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥२-६३-
एका बाणाने माझ्या मर्मस्थानी घाव घातल्यामुळे, माझे दोन्ही अंध आणि वृद्ध आईवडील — माझी आई आणि वडील — आता जणू मृत्युमुखी पडले आहेत.
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥२-६३-
ते दोघं, अशक्त आणि अंध, माझी वाट पाहत आहेत, तहानेने व्याकुळ झालेले, आणि फार काळापासून आशेच्या यातना सहन करत आहेत.
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा । पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥२-६३-
खरंच, तपश्चर्येचं किंवा विद्वत्तेचं काही फळ नाही, कारण माझे वडील मला जमिनीवर पडलेला आहेत हे जाणत नाहीत.
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः । चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥२-६३-
जरी त्यांना कळलं असतं, तरी ते काय करणार? ते अशक्त आहेत, हालचाल करू शकत नाहीत, जसं एक झाड दुसऱ्या झाडाला कापताना वाचवू शकत नाही.
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव । न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥२-६३-
राघवा, तू लवकर माझ्या वडिलांकडे जाऊन त्यांना सांग, नाहीतर त्यांच्या रागाने जसा वनात पेटलेला अग्नी सर्वत्र जाळतो, तसाच तो तुलाही जाळू शकतो.
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः । तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥२-६३-
राजा, हीच एक वाट माझ्या वडिलांच्या आश्रमाकडे जाते; तिथे जाऊन त्यांना शांत कर, नाहीतर ते रागाने तुला शाप देतील.
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः । रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥२-६३-
राजा, माझ्या मर्मस्थानी घुसलेला हा तीक्ष्ण बाण काढ, कारण तो माझ्या प्राणांना अडथळा करतो, जसा नदीच्या काठावरचा मऊसा बांध पाण्याला थांबवतो.
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति । इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥२-६३-
जर बाण शरीरात राहिला, तर मी प्राणांच्या यातना सहन करीन; आणि काढलास, तर मी मरून जाईन. तू बाण काढायला निघालास, तेव्हा माझ्या मनात ही चिंता घर करून बसली.
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च । लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥२-६३-
त्या वेळी, दुःखी, दीन आणि शोकाने ग्रासलेल्या माझ्या मनातील चिंता त्या ऋषिपुत्राला जाणवली.
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् । सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥२-६३-
तो वेदनेने छळला जात होता, फारच व्याकुळ होऊन मला बोलला, त्याचं अंग सैल पडत होतं, तो वेदनेने तडफडत मृत्यूच्या जवळ जात होता.
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् । ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥२-६३-
राजा, मी धैर्याने मन स्थिर ठेवतो; तू आपल्या हृदयातून ब्रह्महत्येचं पाप दूर कर.
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा । शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥२-६३-
राजा, मी ब्राह्मण नाही, म्हणून तुझ्या मनाला यातना होऊ नयेत; मी शूद्र आई आणि वैश्य वडिलांच्या पोटी जन्मलो आहे, हे जाणून ठेव.
इति इव वदतः कृच्च्रात् बाण अभिहत मर्मणः । विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥२-६३-
तो बाणाने मर्मस्थानी घायाळ झालेला, मोठ्या कष्टाने बोलत होता, जमिनीवर तडफडत, थरथरत आणि हालचाल करत होता.
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् । तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥२-६३-
तो वाकून पडलेला असताना, मी त्याच्या शरीरातून तो बाण सावकाश काढला.
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् । मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् । ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् । समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥२-६३-
पाण्यात भिजलेलं अंग घेऊन, मनातल्या जखमेच्या वेदनेने रडत, मी त्याला सरयूच्या काठी पडलेला पाहिलं, प्रिय सखी, तो खूपच दुःखी होता.
thumb|चतुःषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःषष्ठितमः सर्गः ॥२-
आता ऐका, या गौरवशाली वाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्या कांडातील चवसष्टावा अध्याय.
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः । विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥२-६४-
त्या महान ऋषीच्या अन्याय्य मृत्यूवर शोक करत, धर्मशील राघव पुन्हा कौसल्येला म्हणाला.
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः । एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥२-६४-
अज्ञानामुळे मोठं पाप केल्यावर, माझी इंद्रिये गोंधळली होती. मी एकटाच बसून विचार करत होतो, या सगळ्यातून काही चांगलं कसं घडेल?