आकुलारुणतोयानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि । उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥२-६३-
पावसाळ्यात, अगदी स्वच्छ असलेले ओढेही लालसर आणि अस्वस्थ झाले, त्यांच्या काठांवरून वाहू लागले आणि वाट चुकून वाहू लागले.
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी । व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥२-६३-
त्या अतिशय सुखद काळात, धनुष्यबाण घेऊन, व्यायाम करण्याच्या हेतूने, मी सरयू नदीच्या काठी रथ चालवत होतो.
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् । अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥२-६३-
रात्री, पाण्याच्या ठिकाणी आलेला एखादा महिष किंवा हत्ती, किंवा दुसरा कुठलाही प्राणी ज्याच्या पावलांचे चिन्ह दिसले, त्याला मारण्याच्या उद्देशाने, मी आपले मन आवरू न शकता तिथे दबा धरून बसलो.
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः । तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥२-६३-
त्या ठिकाणी, रात्री, एकटाच, धनुष्य ताणून, मी झाडीत लपलेला आणि नदीच्या काठी आलेला एक वन्य प्राणी मारला.
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् । अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥२-६३-
त्यानंतर, दुसरा एखादा हिंस्र प्राणी येत असल्याचा आवाज ऐकू आला. मग अंधारात, पाण्यात भांड्याजवळ काहीतरी हलण्याचा आवाज मला ऐकू आला.
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः । ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-
डोळ्यांना न दिसणाऱ्या अंतरावर, हत्ती गर्जतो तसा आवाज ऐकू आला. मग मी सर्पाच्या विषासारखा तीक्ष्ण बाण हातात घेतला.
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् । अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-
हत्ती मिळावा म्हणून त्या आवाजाच्या दिशेने मी लक्ष केंद्रित केले आणि सर्पाच्या विषासारखा धारदार बाण सोडला.
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः । हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥२-६३-
मग, पहाटे, जंगलात एक स्पष्ट मानवी आवाज उमटला—'हाय हाय!' असे ओरडत, बाण लागून जखमी झालेला तो पाण्यात पडला.
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी । कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥२-६३-
त्या बाणाने लागल्यावर, तिथे एक मानवी आवाज आला—'माझ्यासारख्या तपस्व्यावर शस्त्र कसे काय पडावे?'
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः । इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥२-६३-
'रात्री, मी ही एकांत नदी पाणी भरण्यासाठी आलो होतो; कोणाच्या बाणाने मी जखमी झालो? मी कुणाचे काय वाईट केले?'
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥२-६३-
'वनात राहून, हिंसा सोडून, वन्य अन्नावर जगणाऱ्या माझ्यासारख्या ऋष्याचा शस्त्राने वध कसा काय होऊ शकतो?'
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः । को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥२-६३-
'जटांचा भार घेतलेला, वाळ्याचे किंवा कातडीचे वस्त्र घातलेला मी—माझ्या वधाने कोणाला काय मिळणार? मी त्याचे काय वाईट केले?'
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् । न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥२-६३-
'अशा प्रकारचे निष्फळ आणि फक्त अनर्थ करणारे कृत्य, जसे गुरुपत्नीला स्पर्श करणाऱ्याला कोणीही चांगले मानत नाही, तसेच हे कोणीही योग्य मानणार नाही.'
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः । मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥२-६३-
'माझ्या स्वतःच्या जीवाच्या नुकसानीसाठी मला एवढे दुःख नाही, पण माझ्यासारख्या आईवडिलांसाठी मला जास्त दुःख होते.'
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया । मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥२-६३-
'ते वृद्ध दांपत्य, ज्यांचे मी इतक्या काळापासून पालन केले—मी गेल्यावर त्यांची काळजी कोण घेईल?'
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥२-६३-
'माझे वृद्ध आईवडील आणि मी—आपण तिघेही एका बाणाने, एका अजाण मुलाने मारले आहोत.'
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः । कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥२-६३-
त्या करुण शब्दांनी, धर्माची इच्छा असलेल्या माझ्या मनाला मोठा धक्का बसला; त्यामुळे माझ्या हातातून धनुष्य आणि बाण खाली पडले.
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु । सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥२-६३-
त्याच्या रात्रीच्या दुःखद रडण्याचा आवाज ऐकून, मी फारच अस्वस्थ झालो आणि शोकाने पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥२-६३-
त्या ठिकाणी मी पोहोचलो, मन खचलेलं आणि फार दुःखी अवस्थेत, सरयूच्या काठी एका बाणाने लागून पडलेला तपस्वी मला दिसला.
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् । पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥२-६३-
त्याची जटांची रास विखुरलेली होती, त्याचं पाण्याचं कलश उलथून रिकामा पडला होता, त्याचं अंग रक्ताने माखलेलं होतं आणि तो बाणाने छिन्नविछिन्न होऊन वेदनेत पडला होता.
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् । इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥२-६३-
तो मला घाबरलेल्या आणि अस्वस्थ मनाने पाहत होता, आणि आपल्या तेजाने जणू मला जाळतो आहे अशा कठोर शब्दांत बोलला.
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥२-६३-
राजा, मी या जंगलात राहून तुझं काय वाईट केलं होतं? तू पाणी मिळवण्यासाठी मला का मारलंस?
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥२-६३-
एका बाणाने माझ्या मर्मस्थानी घाव घातल्यामुळे, माझे दोन्ही अंध आणि वृद्ध आईवडील — माझी आई आणि वडील — आता जणू मृत्युमुखी पडले आहेत.
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥२-६३-
ते दोघं, अशक्त आणि अंध, माझी वाट पाहत आहेत, तहानेने व्याकुळ झालेले, आणि फार काळापासून आशेच्या यातना सहन करत आहेत.
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा । पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥२-६३-
खरंच, तपश्चर्येचं किंवा विद्वत्तेचं काही फळ नाही, कारण माझे वडील मला जमिनीवर पडलेला आहेत हे जाणत नाहीत.
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः । चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥२-६३-
जरी त्यांना कळलं असतं, तरी ते काय करणार? ते अशक्त आहेत, हालचाल करू शकत नाहीत, जसं एक झाड दुसऱ्या झाडाला कापताना वाचवू शकत नाही.
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव । न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥२-६३-
राघवा, तू लवकर माझ्या वडिलांकडे जाऊन त्यांना सांग, नाहीतर त्यांच्या रागाने जसा वनात पेटलेला अग्नी सर्वत्र जाळतो, तसाच तो तुलाही जाळू शकतो.
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः । तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥२-६३-
राजा, हीच एक वाट माझ्या वडिलांच्या आश्रमाकडे जाते; तिथे जाऊन त्यांना शांत कर, नाहीतर ते रागाने तुला शाप देतील.
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः । रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥२-६३-
राजा, माझ्या मर्मस्थानी घुसलेला हा तीक्ष्ण बाण काढ, कारण तो माझ्या प्राणांना अडथळा करतो, जसा नदीच्या काठावरचा मऊसा बांध पाण्याला थांबवतो.
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति । इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥२-६३-
जर बाण शरीरात राहिला, तर मी प्राणांच्या यातना सहन करीन; आणि काढलास, तर मी मरून जाईन. तू बाण काढायला निघालास, तेव्हा माझ्या मनात ही चिंता घर करून बसली.