उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः । परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥२-६३-
सूर्याने पृथ्वीवरील आनंद उपभोगले आणि आपल्या किरणांनी जग तापवल्यावर, तो जणू मृतांच्या मार्गाने दुसऱ्या दिशेला जातो.
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥२-६३-
सूर्याने लगेचच उष्णता आत घेतली, आकाशात गडद ढग दिसू लागले; मग सर्व बेडूक, हरिण आणि मोर आनंदी झाले.
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः । वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥२-६३-
पंख ओले आणि वर उचललेले, जणू कष्टाने अंघोळ केलेल्या पक्ष्यांनी, पावसाच्या आणि वाऱ्याच्या झटक्याने झाडांकडे धाव घेतली.
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् । आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥२-६३-
पडणाऱ्या पाण्याने पुन्हा पुन्हा झाकले गेलेले, मदमस्त हरिण जणू पाण्याने भरलेल्या डोंगरासारखे दिसू लागले.
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि । सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥२-६३-
पांढऱ्या आणि लाल रंगाच्या, राखेच्या रेघांनी युक्त, शुद्ध असलेल्या धारांनी पर्वताच्या उतारावरून, जणू सापासारख्या, वाहू लागल्या.
आकुलारुणतोयानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि । उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥२-६३-
पावसाळ्यात, अगदी स्वच्छ असलेले ओढेही लालसर आणि अस्वस्थ झाले, त्यांच्या काठांवरून वाहू लागले आणि वाट चुकून वाहू लागले.
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी । व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥२-६३-
त्या अतिशय सुखद काळात, धनुष्यबाण घेऊन, व्यायाम करण्याच्या हेतूने, मी सरयू नदीच्या काठी रथ चालवत होतो.
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् । अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥२-६३-
रात्री, पाण्याच्या ठिकाणी आलेला एखादा महिष किंवा हत्ती, किंवा दुसरा कुठलाही प्राणी ज्याच्या पावलांचे चिन्ह दिसले, त्याला मारण्याच्या उद्देशाने, मी आपले मन आवरू न शकता तिथे दबा धरून बसलो.
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः । तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥२-६३-
त्या ठिकाणी, रात्री, एकटाच, धनुष्य ताणून, मी झाडीत लपलेला आणि नदीच्या काठी आलेला एक वन्य प्राणी मारला.
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् । अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥२-६३-
त्यानंतर, दुसरा एखादा हिंस्र प्राणी येत असल्याचा आवाज ऐकू आला. मग अंधारात, पाण्यात भांड्याजवळ काहीतरी हलण्याचा आवाज मला ऐकू आला.
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः । ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-
डोळ्यांना न दिसणाऱ्या अंतरावर, हत्ती गर्जतो तसा आवाज ऐकू आला. मग मी सर्पाच्या विषासारखा तीक्ष्ण बाण हातात घेतला.
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् । अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-
हत्ती मिळावा म्हणून त्या आवाजाच्या दिशेने मी लक्ष केंद्रित केले आणि सर्पाच्या विषासारखा धारदार बाण सोडला.
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः । हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥२-६३-
मग, पहाटे, जंगलात एक स्पष्ट मानवी आवाज उमटला—'हाय हाय!' असे ओरडत, बाण लागून जखमी झालेला तो पाण्यात पडला.
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी । कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥२-६३-
त्या बाणाने लागल्यावर, तिथे एक मानवी आवाज आला—'माझ्यासारख्या तपस्व्यावर शस्त्र कसे काय पडावे?'
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः । इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥२-६३-
'रात्री, मी ही एकांत नदी पाणी भरण्यासाठी आलो होतो; कोणाच्या बाणाने मी जखमी झालो? मी कुणाचे काय वाईट केले?'
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥२-६३-
'वनात राहून, हिंसा सोडून, वन्य अन्नावर जगणाऱ्या माझ्यासारख्या ऋष्याचा शस्त्राने वध कसा काय होऊ शकतो?'
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः । को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥२-६३-
'जटांचा भार घेतलेला, वाळ्याचे किंवा कातडीचे वस्त्र घातलेला मी—माझ्या वधाने कोणाला काय मिळणार? मी त्याचे काय वाईट केले?'
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् । न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥२-६३-
'अशा प्रकारचे निष्फळ आणि फक्त अनर्थ करणारे कृत्य, जसे गुरुपत्नीला स्पर्श करणाऱ्याला कोणीही चांगले मानत नाही, तसेच हे कोणीही योग्य मानणार नाही.'
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः । मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥२-६३-
'माझ्या स्वतःच्या जीवाच्या नुकसानीसाठी मला एवढे दुःख नाही, पण माझ्यासारख्या आईवडिलांसाठी मला जास्त दुःख होते.'
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया । मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥२-६३-
'ते वृद्ध दांपत्य, ज्यांचे मी इतक्या काळापासून पालन केले—मी गेल्यावर त्यांची काळजी कोण घेईल?'
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥२-६३-
'माझे वृद्ध आईवडील आणि मी—आपण तिघेही एका बाणाने, एका अजाण मुलाने मारले आहोत.'
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः । कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥२-६३-
त्या करुण शब्दांनी, धर्माची इच्छा असलेल्या माझ्या मनाला मोठा धक्का बसला; त्यामुळे माझ्या हातातून धनुष्य आणि बाण खाली पडले.
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु । सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥२-६३-
त्याच्या रात्रीच्या दुःखद रडण्याचा आवाज ऐकून, मी फारच अस्वस्थ झालो आणि शोकाने पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥२-६३-
त्या ठिकाणी मी पोहोचलो, मन खचलेलं आणि फार दुःखी अवस्थेत, सरयूच्या काठी एका बाणाने लागून पडलेला तपस्वी मला दिसला.
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् । पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥२-६३-
त्याची जटांची रास विखुरलेली होती, त्याचं पाण्याचं कलश उलथून रिकामा पडला होता, त्याचं अंग रक्ताने माखलेलं होतं आणि तो बाणाने छिन्नविछिन्न होऊन वेदनेत पडला होता.
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् । इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥२-६३-
तो मला घाबरलेल्या आणि अस्वस्थ मनाने पाहत होता, आणि आपल्या तेजाने जणू मला जाळतो आहे अशा कठोर शब्दांत बोलला.
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥२-६३-
राजा, मी या जंगलात राहून तुझं काय वाईट केलं होतं? तू पाणी मिळवण्यासाठी मला का मारलंस?
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥२-६३-
एका बाणाने माझ्या मर्मस्थानी घाव घातल्यामुळे, माझे दोन्ही अंध आणि वृद्ध आईवडील — माझी आई आणि वडील — आता जणू मृत्युमुखी पडले आहेत.
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥२-६३-
ते दोघं, अशक्त आणि अंध, माझी वाट पाहत आहेत, तहानेने व्याकुळ झालेले, आणि फार काळापासून आशेच्या यातना सहन करत आहेत.
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा । पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥२-६३-
खरंच, तपश्चर्येचं किंवा विद्वत्तेचं काही फळ नाही, कारण माझे वडील मला जमिनीवर पडलेला आहेत हे जाणत नाहीत.