यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुण्Jजराः । स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥२-५८-
ज्याच्या मागे पायदळ, रथ, हत्ती चालायचे, तो राम एकटा वनात कसा राहणार?
व्याLऐः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् । कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥२-५८-
जिथे वाघ, हरिण आणि काळ्या सापांचा वावर आहे, अशा वनात दोन्ही राजकुमार आणि विदेहराजकन्या सीता कसे पोहोचले?
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥२-५८-
मऊ आणि संयमी सीता, सुमंत्रा, हिच्यासोबत राजपुत्र रथातून खाली उतरून पायदळ कसे गेले?
सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ । वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥२-५८-
सुत, तू खरोखरच भाग्यवान आहेस, कारण माझे दोन्ही पुत्र अश्विनीकुमारांसारखे मंदार पर्वतात वनाच्या अंतर्भागात जाताना तू पाहिले.
किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः । सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥२-५८-
रामाने काय बोलले, लक्ष्मणाने काय सांगितले, आणि मैथिलीने वनात पोहोचल्यावर काय म्हटले, हे सुमंत्रा, मला सांग.
आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय । जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥२-५८-
सुत, रामाचे बसणे, झोपणे आणि खाणे हे सर्व मला सांग. या आठवणींवर मी जगेन, जसे ययाति सज्जनांच्या सहवासात जगला.
इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया । उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥२-५८-
राजाने असे सांगितल्यावर, सुताने मनात तयारी करून, अश्रूंनी भरलेल्या शब्दांनी राजाला उत्तर दिले.
अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् । अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥२-५८-
महान राजा, धर्माचे पालन करणारा राघव माझ्याशी म्हणाला, हात जोडून आणि डोके वाकवून नमस्कार केला.
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः । शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥२-५८-
सुत, माझ्या वतीने, स्वतःला ओळखणाऱ्या, वंदनीय वडिलांना, त्या महात्म्याच्या पायांना वंदन कर.
सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया । आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥२-५८-
सुत, माझ्या वतीने सर्व अंतःपुरात आरोग्याची विचारपूस कर आणि सर्वांना योग्य रीतीने नमस्कार कर.
माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् । अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥२-५८-
माझ्या आई कौसल्येला कुशल विचार आणि नमस्कार सांग, आणि सावध राहण्याचा सल्ला दे, हेही शब्द तिला सांग.
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव । देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥२-५८-
नेहमी धर्मनिष्ठ राहा, योग्य वेळी अग्निकार्य कर, देवी, देवाच्या पायांची देवासारखी सेवा कर.
अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु । अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥२-५८-
अहंकार आणि गर्व सोडून, सर्व मातांसोबत योग्य वागणूक ठेव, आणि कैकेयीला आईसारखा मान दे.
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् । अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥२-५८-
कुमार भरताशी राजासारखे वाग, कारण राजा धनात श्रेष्ठ असतो. राजधर्म नेहमी लक्षात ठेव.
भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च । सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥२-५८-
भरताला कुशल विचार आणि माझे शब्द सांग, आणि सर्व मातांसोबत नेहमी योग्य वागणूक ठेव.
वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः । पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥२-५८-
महाबाहू, इक्ष्वाकू कुळाचा आनंद भरताला हे सांग, वडील राज्यावर असताना राज्याची नीट काळजी घे.
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः । कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥२-५८-
राजा वयाने खूपच पुढे गेला आहे, असं म्हणत मला सांगितलं, "कुमाराच्या राज्यावर तू काहीही अडथळा आणू नकोस; त्याच्या आज्ञाच पाळत राहा आणि जगत राहा."
अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् । मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥२-५८-
मग पुन्हा डोळ्यातून भरभरून अश्रू येत तो मला म्हणाला, "माझ्या आईला, जी आपल्या मुलासाठी तळमळते, तशीच तुझ्या आईसारखीच समजून भेट."
इति एवम् माम् महाराज बृवन्न् एव महा यशाः । रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥२-५८-
हे महराज, तो मोठ्या कीर्तीचा राम, ज्याचे डोळे कमळासारखे तांबूस आहेत, असं बोलता बोलता जोरजोराने रडू लागला.
लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् । केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥२-५८-
लक्ष्मण मात्र खूपच संतापला आणि खोल श्वास घेत म्हणाला, "राजपुत्राला कोणत्या अपराधासाठी वनवास दिला आहे?"
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् । कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥२-५८-
राजाने कैकेयीच्या आज्ञेवर अवलंबून, योग्य अयोग्य काहीही न पाहता, हे कृत्य केलं आणि त्यामुळे आम्हा सर्वांवर अन्याय झाला.
यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् । वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥२-५८-
जर रामाला लोभामुळे किंवा वर दिल्यामुळे वनवास दिला असेल, तरीही हे पूर्णपणे चुकीचं केलं गेलं आहे.
इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् । रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥२-५८-
हे फक्त राजाच्या इच्छेखातर घडलं आहे; पण रामाला सोडून देण्याचं मला काहीच कारण दिसत नाही.
असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् । जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥२-५८-
विचार न करता, बुद्धीला न पटणारे हे कृत्य केल्याने, राघवाचा वनवास लोकांत फक्त ओरडच निर्माण करेल.
अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥२-५८-
माझ्यापुरतं सांगायचं तर, हे महराज, मला आता वडिलांचं काहीच अस्तित्व वाटत नाही; राघवच माझा भाऊ, स्वामी, नातेवाईक आणि वडील आहे.
सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् । सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥२-५८-
सर्वांना प्रिय आणि सर्वांच्या भल्यासाठी झटणाऱ्या रामाला सोडून दिल्यावर, अशा कृत्यानंतर लोक तुझ्यावर कसे प्रेम करतील?
सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् । सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥२-५८-
सर्वांना आनंद देणाऱ्या आणि धर्मप्रिय रामाला वनवास देऊन, सगळ्या लोकांच्या विरोधात जाऊन, राजा म्हणून तू कसा राहशील?
जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥२-५८-
पण जानकी, हे महराज, खोल श्वास घेत, व्रतस्थ राहून, जणू दु:खाने मन हरपल्यासारखी स्तब्ध उभी राहिली.
अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी । तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥२-५८-
ती यशस्विनी राजकन्या, जी कधीच अशा दु:खाला सामोरी गेली नव्हती, त्या वेदनेने रडत राहिली आणि मला काहीच बोलली नाही.
उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता । मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥२-५८-
ती आपल्या पतीकडे दु:खाने कोरड्या चेहऱ्याने पाहत होती, आणि मी निघताना तिने अचानक डोळ्यांतून अश्रू सोडले.