सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं वै समन्ततः । द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥१-१३-
सर्व प्रकारच्या इच्छित वस्तूंनी वेढलेले हे यज्ञस्थळ, जणू मनानेच घडवले आहे असे, तुम्ही पाहा, राजेंद्र.
तथा वसिष्ठवचनादृशष्यशृङ्गस्य चोभयोः । दिवसे शुभनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥१-१३-
वसिष्ठ आणि ऋश्यशृंग या दोघांच्या सांगण्यावरून, शुभ नक्षत्र असलेल्या दिवशी पृथ्वीचा स्वामी निघाला.
ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस्तदा ॥१-१३-
नंतर वसिष्ठ प्रमुख सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी, ऋश्यशृंगांना पुढे करून, यज्ञकर्म सुरू केले.
यज्ञवाटं गताः सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि । श्रीमांश्च सह पत्नीभी राजा दीक्षामुपाविशत् ॥१-१३-
सर्वजण यज्ञवाटात गेले, आणि सर्व विधी शास्त्रानुसार पूर्ण केले. तेजस्वी राजा आपल्या पत्नींसह दीक्षा घेत यज्ञासाठी बसला.
thumb|चतुर्दशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या बालकांडातील चौदावे सर्ग ऐका.
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरङ्गमे । सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥१-१४-
वर्ष पूर्ण होताच आणि घोडा परत आल्यावर, सरयूच्या उत्तरेकडील काठीवर राजाचा यज्ञ सुरू झाला.
ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः । अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥१-१४-
ऋश्यशृंगांना पुढे करून, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी या महान आत्म्याच्या अś्वमेध यज्ञाचे विधीपूर्वक आयोजन केले.
कर्म कुर्वन्ति विधिवद् याजका वेदपारगाः । यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥१-१४-
वेदपारंगत यजमानांनी सर्व विधी शास्त्रानुसार आणि प्रथेप्रमाणे केले, आणि यज्ञस्थळी योग्य प्रकारे फिरून सर्व कृत्ये पार पाडली.
प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः । चक्रुश्च विधिवत् सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥१-१४-
द्विजांनी शास्त्रानुसार प्रवर्ग्य आणि उपसद विधी पार पाडले आणि मग शास्त्रात सांगितलेल्या सर्व अतिरिक्त कर्मेही नीट केली.
अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि । प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवाः ॥१-१४-
त्यांनी सर्वांना योग्य मान देऊन, आनंदाने, सकाळच्या सोमयागाच्या विधी शास्त्राप्रमाणे केले.
ऐन्द्रश्च विधिवत् दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघः । मध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥१-१४-
इंद्रासाठीचा नैवेद्य योग्य रीतीने अर्पण केला गेला आणि निष्पाप राजा अभिषिक्त झाला; मग मध्यान्ही सोमयागही क्रमाने सुरू झाला.
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः । चक्रुस्ते शास्त्रतो दृष्ट्वा यथा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥१-१४-
या महान आत्म्याच्या राजासाठी तिसरा सोमयागही ब्राह्मणश्रेष्ठांनी शास्त्रानुसार केला.
आह्वायाञ्चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् । ऋष्यशृङ्गादयो मन्त्रैः शिक्षाक्षरसमन्वितैः ॥१-१४-
ऋष्यशृंग आणि इतर मंत्रज्ञांनी, योग्य उच्चारांसह, इंद्रादी श्रेष्ठ देवतांना तेथे आमंत्रित केले.
गीतिभिर्मधुरैः स्निग्धैर्मन्त्राह्वानैर्यथार्हतः । होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम् ॥१-१४-
गोड आणि मृदू गीतांनी, योग्य प्रकारे, होताऱ्यांनी देवांना बोलावून त्यांचे हविभाग स्वर्गातील देवांना अर्पण केले.
न चाहुतमभूत् तत्र स्खलितं वा न किञ्चन । दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥१-१४-
तेथे कोणतीही आहुती चुकली नाही किंवा काहीही विसरले गेले नाही; सर्व काही ब्रह्मदेवांनी केल्यासारखे नीट आणि सुरक्षित झाले.
न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते । नाविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन्नाशतानुचरस्तथा ॥१-१४-
त्या दिवसांत कोणीही थकलेला किंवा भुकेला दिसला नाही; कुठलाही ब्राह्मण अज्ञानी नव्हता, आणि सर्वजण योग्य रीतीने सेवा करणारेच होते.
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते । तापसा भुञ्जते चापि श्रमणाश्चैव भुञ्जते ॥१-१४-
ब्राह्मण नेहमी जेवत होते, जे संरक्षक असलेले तेही जेवत होते, तपस्वी आणि भिक्षुकसुद्धा जेवत होते.
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रीबालाश्च तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥१-१४-
वृद्ध, आजारी, स्त्रिया आणि मुलेही तिथे जेवत होती; सतत जेवत असूनही कुणालाच तृप्ती वाटत नव्हती.
अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्वतोपमाः । दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत् तदा ॥१-१४-
तेथे दररोज पर्वतासारख्या मोठ्या अन्नाच्या राशी दिसत होत्या, त्या सर्व योग्य रीतीने बनवलेल्या होत्या.
नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणास्तथा । अन्नपानैः सुविहितास्तस्मिन् यज्ञे महात्मनः ॥१-१४-
विविध प्रदेशांतून आलेले पुरुष आणि स्त्रियांचे समूह त्या महान यज्ञात उत्तम अन्नपानाने तृप्त केले गेले.
अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः । अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥१-१४-
श्रेष्ठ द्विजांनी अन्नाची प्रशंसा केली, 'हे अन्न नीट आणि स्वादिष्ट आहे, आम्ही तृप्त झालो, तुला शुभेच्छा असो' असे राघवाने ऐकले.
स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान् पर्यवेषयन् । उपासन्ते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥१-१४-
सुंदर पोशाखातील पुरुष ब्राह्मणांना वाढत होते, तर काहीजण झळाळत्या रत्नांच्या कुंडलांनी त्यांची सेवा करत होते.
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि । प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥१-१४-
त्या वेळी, कर्माच्या मध्ये, बुद्धिमान आणि वाक्चातुर्य असलेल्या ब्राह्मणांनी एकमेकांशी जिंकण्याच्या इच्छेने अनेक तर्कविचार केले.
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः । सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥१-१४-
तेथे दररोज कुशल द्विजांनी, शास्त्रानुसार, यज्ञस्थळी सर्व विधी नीट पार पाडले.
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः । सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥१-१४-
त्या राजाच्या सभेत असा एकही नव्हता जो षडंग जाणत नव्हता, व्रत न पाळणारा, अल्पशिक्षित किंवा वादात अपारंगत ब्राह्मण नव्हता.
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् षड् बैल्वाः खादिरास्तथा । तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथा परे ॥१-१४-
यूप उभारले गेले तेव्हा सहा बेल आणि तितकेच खैराच्या लाकडाचे, तसेच बेलासह आणि काही पर्णयुक्त काठ्यांचे यूप तयार केले गेले.
श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा । द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥१-१४-
त्यापैकी एक यूप श्लेष्मातक या लाकडाचा आणि दुसरा देवदारूच्या लाकडाचा बनवला गेला होता. हे दोन्ही यूप तिथे उभे करण्यात आले होते, आणि त्यांना हात पसरलेले होते.
कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः । शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन् ॥१-१४-
हे सर्व यूप वेदशास्त्र जाणणाऱ्या आणि यज्ञकर्मात निपुण अशा लोकांनी तयार केले होते. त्या यज्ञाची शोभा वाढावी म्हणून त्यांना सोन्याने सजवले होते.
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः । वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलंकृताः ॥१-१४-
तिथे एकवीस यूप होते, प्रत्येक यूपावर एकवीस रत्ने जडवलेली होती आणि प्रत्येक यूप एकवीस वस्त्रांनी सजवलेले होते.
विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः । अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥१-१४-
सर्व यूप कुशल कारागिरांनी नीट, मजबूत आणि योग्य जागी बसवले होते. ते सर्व आठ बाजूचे आणि गुळगुळीत होते.