शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् । हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥२-५७-
तो त्यांच्या बोलणं ऐकू लागला, जे लोक गटागट उभे होते: 'खरंच, आपण नष्ट झालो, कारण इथे राघवाला पाहू शकत नाही.'
दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च । न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥२-५७-
'दान, यज्ञ, विवाह आणि मोठ्या समारंभात, पुन्हा कधीच आपण धर्मी रामाला आपल्यात पाहणार नाही.'
किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् । इति रामेण नगरम् पितृवत् परिपालितम् ॥२-५७-
'या लोकांसाठी काय हिताचं आहे? काय प्रिय आहे, काय सुख देणारं आहे?'—रामाने या शहराचा वडिलांसारखा सांभाळ केला.
वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् । राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥२-५७-
वाऱ्याच्या वाटांवरून, आतील बाजारातून, रामाच्या दुःखाने जळलेल्या स्त्रियांचा विलाप त्याला ऐकू आला.
स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः । यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥२-५७-
सुमंत्र, चेहरा झाकून, राजमार्गाच्या मधून चालत, जिथे राजा दशरथ राहत होता, तिथेच पोहोचला.
सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥२-५७-
तो रथातून पटकन उतरून राजवाड्यात गेला आणि लोकांनी भरलेल्या सात अंगणातून पुढे गेला.
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् । हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥२-५७-
महल, मनोरे आणि प्रासादांमधून जमलेल्या स्त्रिया, रामाच्या दर्शनाच्या तळमळीने कृश झाल्या, हाहाकार करत खाली पाहत होत्या.
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥२-५७-
रडण्याने भरलेल्या मोठ्या, स्वच्छ डोळ्यांनी त्या स्त्रिया एकमेकांकडे पाहत होत्या; त्यांचा दुःख इतका गहिरा होता की बोलणं अस्पष्ट होतं.
ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः । राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥२-५७-
मग दशरथाच्या महलांमधून, रामाच्या दुःखाने जळलेल्या स्त्रियांचा मंद बोल ऐकू आला.
सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः । सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥२-५७-
रामासोबत निघून, आता रामाशिवाय परत आलेला सारथी, शोक करणाऱ्या कौसल्येला काय सांगणार?
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् । आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥२-५७-
माझ्या मते, जगणं खरंच कठीण आहे, सोपं नाहीच. कौसल्या आपल्या मुलाला दूर पाठवल्यावरसुद्धा जिवंत आहे, हे पाहून हे निश्चितच सोपं नाही.
सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् । प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥२-५७-
राजाच्या स्त्रियांनी जी खरी गोष्ट सांगितली, ती ऐकून तो दुःखाने पेटून उठल्यासारखा अचानक घरात गेला.
स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् । पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥२-५७-
तो आठव्या खोलीत गेला आणि तिथे त्याने दुःखी, अस्वस्थ, मुलाच्या वियोगाने कोमेजलेला आणि फिकट पडलेला राजा पाहिला.
अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च । सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥२-५७-
तो त्या सिंहासनावर बसलेल्या राजाजवळ गेला, त्याला वंदन केलं आणि सुमंत्राने रामाचं सांगितलेलं शब्दशः सांगितलं.
स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः । मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥२-५७-
हे ऐकून राजा गप्प राहिला, त्याचं मन गोंधळून गेलं; रामाच्या दुःखाने तो इतका व्याकुळ झाला की, बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला.
ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ । उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥२-५७-
मग पृथ्वीचा राजा बेशुद्ध पडल्यावर अंतःपुरात गोंधळ उडाला; सगळ्यांनी हात वर करून हंबरडा फोडला, कारण राजा जमिनीवर कोसळला होता.
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् । उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-५७-
सुमित्रेसोबत कौसल्याने आपला पडलेला पती उचलला आणि त्याला अशा शब्दांत बोलली.
इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः । वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥२-५७-
हा मोठ्या कष्टाने वनवासातून परत आलेला दूत तुझ्यासमोर उभा आहे, त्याच्याशी तू का बोलत नाहीस?
अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव । उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥२-५७-
आज हे अन्याय केल्यावर तुला लाज वाटते आहे, हे राघव! उठ, तुझं पुण्य तुझ्या सोबत असू दे, दुःखाने काहीच साध्य होत नाही.
देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् । न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥२-५७-
देवा, कोणाच्या भीतीने तू सारथ्याला रामाबद्दल विचारत नाहीस? इथे कैकेयी नाही, निर्धास्तपणे बोल.
सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा । धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥२-५७-
अशा प्रकारे राजाला बोलून, दुःखाने व्याकुळ झालेली कौसल्या डोळ्यांतून अश्रू येत लगेच जमिनीवर कोसळली.
एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि । पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥२-५७-
कौसल्या जमिनीवर पडून रडताना आणि आपला पती पाहून, सगळ्या स्त्रिया मोठ्याने हंबरडा फोडू लागल्या.
ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् । समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः । स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः । पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥२-५७-
मग अंतःपुरातून उठणारा रडण्याचा आवाज ऐकून, वयस्कर, तरुण आणि सगळ्या स्त्रिया सगळीकडे रडू लागल्या; त्या वेळी ते शहर पुन्हा एकदा गोंधळून गेलं.
thumb|अष्टपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग ऐका.
प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥२-५८-
राजा जेव्हा शुद्धीवर आला आणि गोंधळातून बाहेर पडला, तेव्हा त्याने रामाच्या बातम्या जाणून घेण्यासाठी सारथ्याला बोलावलं.
तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः। राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥२-५८-
तेव्हा हात जोडून सारथी त्या मोठ्या राजाजवळ गेला, तो रामासाठी दुःखी आणि शोकाने भरलेला होता.
वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् । विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥२-५८-
त्याने वृद्ध, फारच दुःखी झालेला राजा पाहिला, जणू एखाद्या नव्या ग्रहाने पकडलेला हत्ती, खोल श्वास घेत आणि विचारात पडलेला, जखमी हत्तीप्रमाणे अस्वस्थ.
राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् । अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥२-५८-
राजाने पाहिलं की, सारथ्याचं अंग धुळीने माखलेलं, चेहरा अश्रूंनी भरलेला आणि तो खूपच दुःखी आहे; तेव्हा अत्यंत वेदनेने त्याच्याशी बोलला.
क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः । सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥२-५८-
धर्मशील राम कुठे झाडाच्या मुळाशी आसरा घेऊन राहणार? सुत, तो अत्यंत भाग्यवान राघव काय खाणार?
दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः । भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥२-५८-
दुःखाची सवय नसलेला, मऊशारिरी झोपेची सवय असलेला राजपुत्र सुमंत्रा, तो जमिनीवर अनाथासारखा कसा झोपतो?