ताम् निष्ठताम् बद्धकटाम् दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् । शुश्रूषमाणम् एक अग्रम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-५६-
ती बांधलेली, नीट बांधलेली आणि सुंदर झोपडी पाहून, रामाने आपल्या लक्ष देणाऱ्या लहान भावाला हे शब्द सांगितले.
ऐणेयम् माम्सम् आहृत्य शालाम् यक्ष्यामहे वयम् । कर्त्व्यम् वास्तुशमनम् सौमित्रे चिरजीवभिः ॥२-५६-
सौमित्रा, आपण या झोपडीत हरिणाचं मांस आणून यज्ञ करू या; जे दीर्घायुष्य हवं आहे त्यांना हे वास्तुशांतीचं कर्म करावंच लागतं.
मृगम् हत्वाऽऽनय क्षिप्रम् लक्ष्मणेह शुभेक्षणकर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्दर्ममनुस्मर ॥२-५६-
लक्ष्मणा, एखादा हरिण मारून लवकर इथे घेऊन ये, कारण हे करणे आवश्यक आहे; शास्त्रात सांगितलेला हा धर्माचा नियम लक्षात ठेव.
भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा । चकार स यथोक्तम् च तम् रामः पुनरब्रवीत् ॥२-५६-
भावाचं वचन ऐकून, लक्ष्मणाने, शत्रूंचा नाश करणाऱ्याने, सांगितल्याप्रमाणे केलं आणि मग रामाने त्याला पुन्हा बोलावलं.
इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् । त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥२-५६-
ही काळी हरिणी यज्ञासाठी तयार कर. आपण यज्ञ करणार आहोत. सौम्य, जरा घाई कर, हा क्षण निघून जातो आहे आणि दिवसही संपत चालला आहे.
स लक्ष्मणः कृष्ण मृगम् हत्वा मेध्यम् पतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जात वेदसि ॥२-५६-
मग लक्ष्मणाने, सुमित्रेचा पराक्रमी पुत्र, ती शुद्ध काळी हरिणी मारली आणि ती पेटलेल्या अग्नीत टाकली.
तम् तु पक्वम् समाज्ञाय निष्टप्तम् चिन्न शोणितम् । लक्ष्मणः पुरुष व्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥२-५६-
ती हरिणी नीट शिजली, पूर्ण भाजली गेली आणि रक्तही राहिले नाही असे पाहून, पुरुषसिंह लक्ष्मणाने मग राघवाला सांगितले.
अयम् कृष्णः समाप्त अन्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा । देवता देव सम्काश यजस्व कुशलो हि असि ॥२-५६-
ही काळी हरिणी आता पूर्णपणे तयार झाली आहे, जशी शिजवायला हवी तशी. देवतांसारख्या तू, यज्ञ कर, कारण तुला विधीची उत्तम समज आहे.
रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्य कोविदः । सम्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥२-५६-
राम, संयमी, गुणवान आणि जप्यांचा जाणकार, स्नान करून, सर्व यज्ञाची समाप्ती करणारे मंत्र संक्षिप्तपणे म्हणू लागला.
इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथम् शुचिः । बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥२-५६-
सर्व देवतांची पूजा करून, निर्मळ आणि अपार तेज असलेला राम आश्रयस्थानी गेला आणि त्याच्या मनात आनंद भरून राहिला.
वैश्वदेवबलिम् कृत्वा रौद्रम् वैष्णवमेव च । वास्तुसम्शमनीयानि मङ्गLआनि प्रवर्तयन् ॥२-५६-
त्याने वैश्वदेव, रौद्र आणि वैष्णव असे यज्ञ केले आणि वास्तू शांत करण्यासाठी मंगल विधी सुरू केले.
जपम् च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्याम् यथाविधि । पाप सम्शमनम् रामः चकार बलिम् उत्तमम् ॥२-५६-
नियमाने जप करून, नदीत स्नान करून, पाप शांत करणारा श्रेष्ठ बलि रामाने अर्पण केला.
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च । आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥२-५६-
राघवाने आश्रमाला योग्य असे वेदी, चैत्य आणि पूजास्थाने स्थापन केली.
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्माम्सैर्यथाविधि । अद्भर्जपैश्च वेदोक्तै र्धर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥२-५६-
वनातील फुले, फळे, कंद, शिजवलेले मांस, पाणी, तसेच वेदात सांगितलेली कुशाची गादी, आणि समिध अशा सर्व गोष्टींनी पूजा केली.
तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया । तदा विविशतुः शालाम् सुशुभाम् शुभलक्षणौ ॥२-५६-
राघव बंधूंनी, सीतेसह, सर्व भूतांना तृप्त केले आणि शुभ चिन्हांनी युक्त असलेल्या सुंदर झोपडीत प्रवेश केला.
ताम् वृक्ष पर्णच् चदनाम् मनोज्ञाम् । यथा प्रदेशम् सुकृताम् निवाताम् । वासाय सर्वे विविशुः समेताः । सभाम् यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥२-५६-
ती झाडांच्या पानांनी बनवलेली, सुंदर, योग्य जागी बांधलेली आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित अशी झोपडी, सर्वांनी एकत्र राहण्यासाठी जणू देवगण उत्तम सभागृहात शिरावेत तशी, प्रवेश केला.
अनेक नाना मृग पक्षि सम्कुले । विचित्र पुष्प स्तबलैः द्रुमैः युते । वन उत्तमे व्याल मृग अनुनादिते । तथा विजह्रुः सुसुखम् जित इन्द्रियाः ॥२-५६-
त्या रम्य वनात, अनेक प्रकारच्या हरिणांनी व पक्ष्यांनी भरलेले, रंगीबेरंगी फुलांच्या झाडांनी सजलेले, वन्य प्राण्यांच्या आवाजांनी निनादलेले, त्यांनी इंद्रियांवर विजय मिळवून आनंदाने वेळ घालवला.
सुरम्यम् आसाद्य तु चित्र कूटम् । नदीम् च ताम् माल्यवतीम् सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टः मृग पक्षि जुष्टाम् । जहौ च दुह्खम् पुर विप्रवासात् ॥२-५६-
ती सुंदर, चित्रविचित्र डोंगररांग आणि पवित्र, माळ्यवती नदी, जिथे हरिणे व पक्षी वावरतात, तिथे पोहोचल्यावर, रामाचा मन आनंदित झाला आणि नगरातून वनवासात आलेल्या दुःखाचा विसर पडला.
thumb|सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील अयोध्या कांडातील सत्तावन्नावा सर्ग ऐका.
कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह । रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥२-५७-
खूप वेळ दुःखाने व्याकुळ होऊन सुमंत्रासोबत बोलून, राम दक्षिण काठी पोहोचल्यावर, गुहा आपल्या घरी परतला.
भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् । आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥२-५७-
भरद्वाजांकडे जाणे, प्रयागात थांबणे आणि डोंगरावर चढणे, हे सर्व तिथे असणाऱ्यांनी पाहिले.
अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् । अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥२-५७-
सुमंत्राला परवानगी मिळाल्यावर, त्याने उत्तम घोडे जोडले आणि मनात फार दुःख घेऊन अयोध्या नगरीकडे निघाला.
स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च । पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥२-५७-
तो सुगंधी जंगलं, नद्या आणि तलाव, तसेच गावं आणि शहरं पाहत, झपाट्याने पुढे गेला.
ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः । अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥२-५७-
मग तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी सारथी अयोध्येला पोहोचला आणि तिला आनंदहीन पाहिला.
स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः । सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥२-५७-
ती शांत आणि ओसाड दिसली तेव्हा सुमंत्र फारच दुःखी झाला; शोकाने भरून तो विचार करू लागला.
कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा । राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥२-५७-
हत्ती, घोडे, लोक आणि राजे असलेल्या या नगरीला रामाच्या दुःखाने शोकाच्या ज्वाळांनी जळून गेलं का?
इति चिन्ता परः सूतः वाजिभिः श्रीघ्रपातिभिः । नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥२-५७-
अशा चिंतेने भरलेल्या सारथ्याने, वेगवान घोड्यांसह, तडफेने शहराच्या दरवाज्यातून आत प्रवेश केला.
सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः । क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥२-५७-
सुमंत्र जवळ येताच शेकडो आणि हजारो लोक सारथ्याकडे धावत आले, 'राम कुठे आहे?' असे विचारू लागले.
तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् । अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥२-५७-
त्यांना त्याने सांगितलं, 'गंगेसाठी राघवाकडे निरोप घेऊन मी परत आलो; त्या धर्मात्मा, महात्म्याने मला परवानगी दिली.'
ते तीर्णाइति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः । अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥२-५७-
ते गंगापार गेले आहेत हे कळताच, लोकांचे चेहरे अश्रूंनी भरले; 'अरे, धिक्कार!' म्हणत, 'हाय राम!' अशी हाक देत रडू लागले.